Kerajaan Sarawak

kerajaan di kepulauan Borneo dari tahun 1841 M sehingga 1946 M

Kerajaan Sarawak, atau juga dikenali sebagai Raj Sarawak ialah sebuah negara di Borneo yang ditubuhkan pada tahun 1841 oleh James Brooke yang menerima status kerajaan yang merdeka dari Kesultanan Brunei sebagai ganjaran kerana membantu Pengiran Muda Hashim memusnahkan cetak rompak dan pemberontakan dalam Kesultanan Brunei [2]. Kenegaraan dan identitinya sebagai sebuah negara berdaulat pertama yang diiktiraf oleh Amerika Syarikat pada tahun 1850 dan kemudian United Kingdom pada tahun 1863. Pada tahun 1888 Charles Anthoni Johnson Brooke, pengganti James Brooke, menerima sebuah negeri naungan British, yang ia kekal sehingga tahun 1946, apabila penguasa ketiga Charles Vyner Brooke menyerahkan haknya ke United Kingdom. Sarawak mendapat pemerintahan sendiri dari British pada 22 Julai 1963[3] dan membentuk Persekutuan Malaysia bersama-sama dengan Singapura, Borneo Utara dan Persekutuan Tanah Melayu pada 16 September 1963. Walau bagaimanapun, ia tidak pernah mengembalikan kemerdekaan penuh dan kedaulatan yang dinikmati sejak pemerintahan Rajah Putih. Kerajaan Sarawak sekarang adalah negeri Sarawak.

Kerajaan Sarawak
1841–1946
Bendera Sarawak
Jata Sarawak
Bendera Jata
Cogan kataDum Spiro Spero
(bahasa Inggeris: While I breathe , I hope)
(Melayu: Berharap Selagi Bernafas)
Lagu kebangsaanGone Forth Beyond the Sea
Kerajaan Sarawak pada tahun 20-an
Kerajaan Sarawak pada tahun 20-an
StatusKerajaan merdeka dan berdaulat (1841-1888), negeri naungan British yang merdeka[1](1888-1946)
Ibu negaraKuching
Bahasa yang umum digunakanInggeris, Iban, Melanau, Bahasa Bidayuh, Melayu Sarawak, Cina dll.
KerajaanPemerintahan beraja
Rajah Putih 
• 1841–1868
James Brooke
• 1868–1917
Charles Anthoni Johnson Brooke
• 1917–1946
Charles Vyner Brooke
Badan perundanganMajlis Negri
Era SejarahImperialisme Baru
• Kemerdekaan
24 September 1841
14 Jun 1888
16 Disember 1941
• Pembebasan Bersekutu
10 Jun 1945
• Diserahkan sebagai Jajahan British
1 Juli 1946
Keluasan
124,450 km2 (48,050 bt2)
Mata wangDolar Sarawak
Didahului oleh
Diganti oleh
Empayar Brunei
Pendudukan Jepun di British Borneo
Pentadbiran Tentera British (Borneo)
Tanah Jajahan Mahkota Sarawak
Sekarang sebahagian dari Malaysia

Berikutan diiktiraf, Brooke meluaskan wilayah Raj di perbelanjaan Brunei. Beberapa pemberontakan yang jurusan berlaku terhadap pemerintahannya, menyebabkan dia dibelenggu oleh hutang dia dalam berlawan pemberontakan, dan keadaan ekonomi yang lembab semasa itu. Sepupunya, Charles Brooke, diganti James dan mantapkan keadaan dengan pembaikan ekonomi, kurangkan hutang kerajaan, dan mengukuhkan infrastruktur awam. Pada 1888, Sarawak menerima status negeri yang melindungi dari Kerajaan British semasa mengelakkan penjajahan.

Sejarah sunting

 
Lakaran Pangeran Raja Muda Hashim.

Sarawak merupakan sebahagian daripada Kesultanan Brunei di Borneo. Semasa pemerintahan Pangeran Indera Mahkota, Sarawak berada dalam keadaan huru-hara daripada lanun dan pemberontakan. Sultan Omar Ali Saifuddin II (1827-1852) Sultan Brunei, mengarahkan Pengiran Muda Hashim pada tahun 1839 untuk memulihkan keadaan dan ia pada masa ini James Brooke melawat Sarawak. Pangeran Muda Hashim pada mulanya meminta bantuan tetapi James Brooke menolak. Brooke dengan pekerjaan tentera kemudian seorang pengembara bebas dengan kapal sendiri setelah meninggalkan di India selepas pulih daripada kecederaan pertempuran yang serius. Pada tahun 1841, James Brooke telah membuat lawatan lain untuk Sarawak dan kali ini beliau bersetuju untuk membantu Pangeran Muda Hashim. Kejayaan menewaskan lanun dan pemberontak membawa kepada majlis menandatangani perjanjian pada tahun 1841 mengesid sebagai ganjaran Sarawak dan Serian kepada James Brooke. Selepas itu, pada 24 September 1841, Pangeran Muda Hashim dikurniakan gelaran Rajah kepada James Brooke. Beliau berkuatkuasa menjadi Rajah Sarawak dan mengasaskan Dinasti Rajah Putih Sarawak, kemudian melanjutkan pentadbirannya melalui perjanjian dengan Sultan Brunei. Keunikan susunan ini untuk menjadi Rajah tanpa apa-apa niat untuk menjajah atau imperialisme terpesona imaginasi awam British dan memberikan dorongan kepada penerokaan dan menimbulkan "lelaki yang akan menjadi raja" pengembara di lokasi eksotik.

James Brooke, yang menjadi Rajah Putih pertama, menerima saluran besar tanah dari Sultan. Masa terus berlalu saiz Sarawak akan meningkat dengan hebat sebagai wilayah yang telah dipajak atau dilampirkan dari Kesultanan Brunei.

Penaklukan Jepun sunting

Semasa Perang Dunia II, Sarawak, sebagai sebuah negeri naungan British, telah dibawa ke dalam perang menentang Nazi Jerman, walaupun seperti dalam Perang Dunia Pertama ia mempunyai sedikit penglibatan secara langsung dengan konflik di samping menyediakan bahan-bahan perang. Sumber untuk pertahanan Sarawak, yang dikenali sebagai matlamat strategik yang penting sekiranya berlaku serangan Jepun dijangka, tidak ada kerana mereka semua yang diperlukan untuk mempertahankan negara asal. Apabila Perang Pasifik bermula pada bulan Disember 1941, Sarawak telah dibawa ke dalam perang menentang Jepun di sebelah pihak Berikat sebagai sebahagian daripada Empayar British. Sarawak bergantung pada perlindungan British kerana dia mempunyai angkatan tentera yang sangat terhad, walaupun Sarawak Rangers digerakkan. Pada tahun 1930-an, sebuah lapangan udara telah dibina berhampiran Kuching yang boleh digunakan sebagai asas untuk Tentera Udara Diraja sekiranya berlaku perang dengan Jepun, tetapi ini terbukti menjadi penggunaan yang sedikit kerana kekurangan pesawat British yang terdapat di Far East. Detasmen infantri Tentera India (2/15 rejimen Punjabi) dan beberapa senjata anti-pesawat dihantar ke Sarawak[4] untuk menyokong Sarawak Rangers, kerana Sarawak cepat ditakluki kerana kekurangan perlindungan yang mencukupi. Rajah Vyner di Australia pada waktu pencerobohan dan tidak dapat kembali ke Sarawak sehingga pembebasan pada tahun 1945, walaupun percubaan beliau untuk kembali dan melancarkan serbuan komando untuk melawan Jepun di dalam hutan. Marin saudagar kecil Sarawak telah digunakan oleh British dalam kempen Timur Jauh, dengan tenggelamnya SS Vyner Brooke menyebabkan pembunuhan beramai-ramai Pulau Bangka yang terkenal. Sebuah kerajaan dalam buangan telah ditubuhkan, walaupun ia terbukti tidak berkesan kerana kekurangan hubungan dengan Sarawak. Sarawak, bersama-sama dengan seluruh Borneo, telah dibebaskan oleh Angkatan Imperial Australia (AIF) pada tahun 1945.

Penyerahan kepada Kerajaan Mahkota Sarawak sunting

Selepas Perang Dunia II, Vyner Brooke menyerahkan Sarawak kepada Pejabat Tanah Jajahan untuk pencen yang besar untuk beliau dan tiga anaknya. Anak saudara Charles, Anthony Brooke, yang sebagai waris ditetapkan melahirkan gelaran Raja Muda, pada mulanya menentang penyerahan kepada Raja bersama-sama dengan majoriti ahli berasal dari Negri Majlis, atau parlimen. Duncan Stewart, Gabenor British kedua Sarawak, telah dibunuh dalam pergolakan yang dihasilkan. Sehingga kini tidak ada pergerakan yang serius untuk pemulihan monarki.

Kerajaan sunting

Tiga Raja Putih Sarawak ialah:

Apabila James Brooke tiba di Sarawak ia ditadbir sebagai negeri takluk Kesultanan Brunei. Apabila dia mengambil alih kawalan kawasan asal di sekitar Kuching pada tahun 1840-an banyak sistem kerajaan adalah berdasarkan model Brunei yang tidak berkesan. James menetapkan mengenai membaharui kerajaan dan akhirnya mewujudkan perkhidmatan awam yang dikenali sebagai Perkhidmatan Sarawak yang merekrut Eropah, pegawai terutamanya British untuk menjalankan daerah di luar. Beliau menjemput Mission Anglikan untuk menubuhkan gereja dan sekolah-sekolah, keuskupan Borneo dengan Ketua Uskup sendiri. Terutamanya, misi melalui Father McDougall menubuhkan St. Thomas Anglican School, pada tahun 1848, masih sekolah Eropah tertua ditubuhkan di Asia Tenggara. Oleh itu, penduduk menjadi terdedah dan dilatih dengan pelbagai kaedah dan budaya British dan Eropah. Walau bagaimanapun, James mengekalkan banyak adat dan simbol monarki Melayu jiran dan digabungkan dengan gaya sendiri pemerintahan mutlak. James Brooke sangat tertentu dalam memastikan adat dan kepercayaan kaum asli tempatan seperti Dayak, Melayu, dan lain-lain tempatan dijaga dan dihormati. Sebagai Rajah, beliau mempunyai kuasa untuk memperkenalkan undang-undang dan juga bertindak sebagai ketua hakim di Kuching. Dia memilih penggantinya, anak saudaranya, Charles Brooke yang menjadi Rajah Kedua. Charles Brooke adalah bertanggungjawab untuk mendapatkan lebih banyak tanah daripada Sultan Brunei yang pada dasarnya membawa kepada saiz tanah Sarawak hari ini.

Ia digantikan oleh Charles Vyner Brooke sebagai Rajah Ketiga. Walaupun cara pemergiannya adalah kontroversi, Charles Vyner tetap memulakan pembaharuan politik yang penting, termasuk menamatkan pemerintahan mutlak Raja pada tahun 1941 lebih awal daripada pencerobohan Jepun dengan memberikan kuasa baru kepada Negri Majlis.

Ketenteraan sunting

Sarawak Rangers sunting

Sarawak Rangers adalah satu kuasa para-tentera ditubuhkan pada tahun 1872 oleh Rajah Sarawak, Charles Anthony Johnson Brooke. Mereka berkembang daripada fortmen yang dibangkitkan untuk mempertahankan Kuching pada tahun 1846. Sarawak Rangers pertama kali diperintahkan oleh William Henry Rodway (1836-1924), seorang doktor gigi pelatih yang hanya tentera latihan di Sukarelawan Torquay apabila beliau telah diambil untuk Kuching pada tahun 1862. Kemudiannya menjadi mahir dalam peperangan hutan dan tugas kepolisan umum, yang dilengkapi dengan pelbagai senapang barat, meriam dan senjata asli. Kuasa kecil ini juga mengendalikan satu siri kubu di seluruh negara, menjalankan kerja upacara dan bertindak sebagai pengawal peribadi Rajah.

Selain daripada melindungi sempadan Sarawak, mereka telah digunakan untuk melawan mana-mana pemberontak dan terlibat dalam beberapa kempen sepanjang sejarah mereka. Sarawak Rangers telah dibubarkan selama beberapa tahun pada tahun 1930, hanya untuk diperbaharui dan digerakkan untuk Perang Dunia Kedua di mana mereka cuba untuk mempertahankan Sarawak daripada pencerobohan Jepun pada tahun 1942 pada permulaan Perang Pasifik. Selepas pembebeasan Charles Vyner Brooke pada tahun 1946, Sarawak Rangers menjadi unit penjajah di bawah kawalan British langsung dan melihat tindakan dalam kedua-dua Darurat Tanah Melayu dan Konfrontasi Borneo.

Pertempuran Mukah sunting

 
Jolly Bachelor menentang lanun di T.Datu, Sarawak, 1843

Pada November 1862 dua kapal perang Sarawak di bawah Rajah Muda, Kapten Brooke Brooke, menyerang sebuah kuasa Lanun Moro dalam enam perang besar apabila mereka menyerbu bandar Mukah. Sepanjang dua atau tiga jam, Brooke dengan kapal stim beliau Rainbow, dan kapal meriam beliau Jolly Bachelor, menenggelamkan empat daripada kapal lanun sama ada dengan api meriam atau dengan serudukan mereka. Yang lain telah rosak dan ditinggalkan oleh anak-anak kapal beliau. Akhirnya hanya beberapa rakyat Sarawak terbunuh atau cedera manakala Moro kehilangan beberapa yang terbunuh atau cedera.[5]

Ekonomi sunting

Brookes meneruskan dasar paternalisme, bertujuan untuk melindungi 'orang asal' daripada eksploitasi kapitalis tetapi juga mencegah tahap yang sama pembangunan yang telah dilihat dengan nyata di beberapa bahagian lain dalam empayar British. Manakala James meletakkan banyak asas bagi pengembangan Sarawak, ia adalah anak saudaranya Charles yang merupakan pembina besar, baik dari segi bangunan awam, kubu dan memperluaskan sempadan negeri ini.

Brooke bertekad untuk mengelakkan rakyat Sarawak daripada dieksploitasi oleh kepentingan perniagaan Barat dan membentuk The Borneo Company Limited untuk membantu dalam menguruskan ekonomi negara. The Borneo Company Limited juga untuk memberikan sokongan ketenteraan kepada Brookes semasa peristiwa seperti Pemberontakan Cina apabila salah satu syarikat Steamers, Sir James Brooke telah digunakan untuk membantu dalam menawan semula Kuching.

Warisan seni bina dinasti boleh dilihat di banyak abad kesembilan belas negara dan bangunan warisan penjajah. Di Kuching ini termasuk Astana, atau kediaman gabenor, Muzium Sarawak Lama, Fort Margherita, Fort Square, Bangunan Mahkamah Lama dan Memorial Brooke. Beberapa bangunan utama daripada tempoh Brooke yang telah dirobohkan, termasuk pejabat dan gudang Borneo Company.

Negeri ini mula mengeluarkan sistem mata wang sendiri dari 1841 apabila ia mengeluarkan duit syiling satu keping. Ini kemudiannya dinyahwang dan sen diperkenalkan dari 1863 dan seterusnya, dalam denominasi yang terdiri daripada peratus suku ke 50 sen. Ini pada mulanya subbahagian dolar Sepanyol yang merupakan tender undang-undang di negara ini, sehingga dolar Sarawak diperkenalkan.

Dolar ialah mata wang Sarawak dari 1858 hingga 1953. Ia telah dibahagikan kepada 100 sen. Dolar kekal setanding dengan dolar Selat dan penggantinya dolar Malaya, mata wang Tanah Melayu dan Singapura, dari pengenalan sehingga kedua-dua mata wang telah digantikan dengan dolar Malaya dan British Borneo pada tahun 1953.

Budaya sunting

Kuching moden masih mempunyai banyak perniagaan dan tempat tarikan yang mengambil kesempatan ke atas era Rajah Putih seperti Astana, Fort Margherita, Sekolah dan Katedral St. Thomas dan Muzium Sarawak terkenal di dunia. Brooke Dockyard, yang diasaskan pada tempoh Rajah Charles, masih dalam operasi, seperti Muzium Sarawak asal. The James Brooke Café dan "Royalist", sebuah pub dinamakan sempena Rajah James Schooner, memberikan penghormatan kepada Brookes.

Masyarakat sunting

Demografi sunting

 
Iban dengan senjata dan pakaian kepala, Templat:1896
 
Peta gubuhan kaum orang asal di Kerajaan Sarawak dengan jiran yang bersempadan, British North Borneo, 1896

Pada tahun 1841, Sarawak mempunyai penduduk 8,000 orang asal. Orang Dayak adalah kumpulan kaum yang terbesar di dalaman: terdiri daripada kaum Iban, Bidayuh dan lain-lain suku kaum pedalaman seperti Kayan, Kelabit, Kenyah, Lun Bawang dan Penan, manakala kawasan pantai didominasi oleh Melayu tempatan Sarawak, Melanau, Brunei dan Kedayan. [6] Kerajaan Sarawak mengalu-alukan penghijrahan pekerja Cina untuk meningkatkan ekonomi. Berikutan pelbagai skim imigresen yang dimulakan oleh Rajah, penduduk meningkat kepada 150,000 pada tahun 1848, 300,000 pada tahun 1893, 475,000 pada tahun 1933,[110] dan 600,000 pada tahun 1945.

Lihat juga sunting

Rujukan sunting

  1. ^ Salisbury (1888-03-06). "Minutes by Lord Salisbury regarding the Borneo Protectorates". The Trove. Foreign Office. Dicapai pada 2024-02-29. Under the proposed arrangement, Brunei, Sarawak , and North Borneo would become "independent protected states", preserving their absolute rights of internal govt, but carrying on their relations with foreign states only through the medium of the protecting power.
  2. ^ "Brooke learned that Pengiran Muda Hassim, chief minister of the sultanate of Brunei, was engaged in war with several rebel Iban (Sea Dayak) tribes in neighbouring Sarawak, nominally under Brunei control. The rebellion was crushed with Brooke's aid, and as a reward for his services the title of raja of Sarawak was conferred upon him in 1841".
  3. ^ "Sir Alexander Wadell (22 July 1963)". On 22 July 1963, the Governor of Sarawak, Sir Alexander Waddell, issued a proclamation to form the first Supreme Council with the appointment of Stephen Kalong Ningkan, the Chairman of Sarawak National Party (SNAP), as the first Chief Minister of Sarawak. The other members of the Supreme Council were Abdul Taib Mahmud, James Wong Kim Ming, Dunstan Endawie Anak Enchana, Awang Hipni Pengiran Anu and Teo Kui Seng. This marked the end of colonial rule and birth of Sarawak as a self-governing country.
  4. ^ Klemen, L (1999–2000). "The Invasion of British Borneo in 1942". Dutch East Indies Campaign website. Diarkibkan daripada yang asal pada 1 April 2015. Unknown parameter |deadurl= ignored (bantuan)
  5. ^ "Sketches of Our Life at Sarawak, by Harriette McDougall (1882)". Dicapai pada 16 February 2016.
  6. ^ Epstein 2016, m/s. 102.

Pautan luar sunting

  • Runciman, Steven, The White Rajahs: A History of Sarawak from 1841 to 1946, Cambridge University Press, 1960
  • Brooke, Ranee Margaret, My Life in Sarawak, 1913.
  • Sylvia, Lady Brooke, Queen of the Headhunters, 1970.
  • Reece, R.H.W., The Name of Brooke: The End of White Rajah Rule in Sarawak, 1993.
  • Eade, Philip, Sylvia, Queen of the Headhunters: A Biography of Lady Brooke, the Last Ranee of Sarawak London: Weidenfeld & Nicolson, 2007