Perbezaan antara semakan "Bayam"

1,727 bait ditambah ,  2 bulan lalu
tiada ringkasan suntingan
(Pemasukan kotak info baru)
{{Untuk|sayuran dalam masakan Barat menggunakan istilah sama|bayam (Spinacia)}}{{Taxobox
{{Taxobox
| name = Bayam
| image = Amaranthus tricolor0.jpg
* ''A. hypochondriacus''
}}
'''Bayam''' ({{Jawi|'''بايم'''}}) ialah [[tumbuhan]] [[Tumbuhan saka|saka]] atau [[Tumbuhan semusim|bermusim]] dalam genus '''''Amaranthus''''' yang ditanam sebagai sumber [[sayur]]an.
[[Fail:YosriBayam.jpg|thumb|Amaranthus spp.]]
'''Bayam''' ({{Jawi|'''بايم'''}}) ialah [[tumbuhan]] dalam kelas [[sayur]]an. Ia adalah tanaman yang banyak terdapat di Malaysia. Terdapat 2 jenis bayam yang utama dimakan di Malaysia iaitu [[bayam hijau]] dan [[Pokok Bayam Merah|bayam merah]]. Bayam adalah daripada keluarga Amaranthaceae. Ia kaya dengan Vitamin A, Vitamin B , Vitamin C dan [[zat galian|zat-zat galian]] seperti [[zat besi]] (Fe), [[fosforus]] (P), [[kalium]] (K), [[mangan]] (Mn) dan [[zink]] (Zn). Di [[Malaysia]], bayam ditanam untuk tujuan pasaran domestik dan sebahagiannya untuk diekspot ke [[Singapura]] dan [[Brunei]].
 
Terdapat 2 jenis bayam yang utama dimakan di Malaysia iaitu [[bayam hijau]] dan [[Pokok Bayam Merah|bayam merah]].
Bayam dikenali di Malaysia dan[[Indonesia]] dan juga sebagai Amaranth (English), Amaranthe (Perancis), Kulitis (Filipina), Aopa (Papua New Guinea), Phtii (Cambodia), Phakkhom-suan ([[Thailand]]), Hom ([[Laos]]) dan Raudeen ([[Vietnam]]). Bayam dipercayai berasal dari [[Asia Tenggara]] dan juga terdapat dan tersebar ke [[Amerika Tengah]] dan [[Afrika]] tetapi dari [[genus]] yang agak berbeza. Bayam merupakan sayuran yang sangat popular di Malaysia dan Indonesia dan merupakan sayuran popular yang 10 teratas dari segi penanaman dan penggunaan.
 
== Peristilahan ==
Terdapat seluas 4,180 hektar bayam di tanam di Malaysia dengan pengeluaran sebanyak 45,140 metrik tan pada tahun 2010. Kawasan utama bagi penanaman bayam di Malaysia adalah di Negeri [[Johor]] (65% keluasan Malaysia) diikuti dengan Selangor dan Pulau Pinang. Daerah Johor Bahru merupakan kawasan yang bertanam Bayam paling luas di Malaysia (1,795 hektar - iaitu meliputi hampir 50% keluasan Malaysia) diikuti dengan Daerah Kota Tinggi (460 ha) dan Daerah Muar (301 hektar). Saya memang ada pengalaman menjalankan aktiviti khidmat pengembangan teknikal tanaman Bayam di Muar bersama-sama petani yang merupakan Pengerusi Persatuan Penanam Sayur Malaysia iaitu En Tan Soo Tiok di kawasan Sengkang Mukim Gerisek.
{{Lihat juga|Bayam (Spinacia)}}
Nama "bayam" sering bertindih makna kepada dua jenis sayur yang datang dari [[Keluarga (biologi)|keluarga]] [[Amaranthaceae]] yang sama tetapi berbeza [[genus]]:<ref>[http://prpm.dbp.gov.my/Search.aspx?k=spinach Ini dapat dilihat dalam terjemahan Dewan Bahasa dan Pustaka.]</ref> "bayam" yang digunakan dalam masakan Nusantara datang dari genus [[Amaranthus]]<ref name=":0">{{Cite newspaper|url=https://mediapermata.com.bn/khasiat-kandungan-bayam-untuk-tubuh/|title=Khasiat, kandungan bayam untuk tubuh|date=18 April 2018|newspaper=Media Permata}}</ref> di mana nama Inggerisnya adalah ''amaranth'' sedangkan "bayam" yang ditemui dalam masakan Barat datang dari genus [[Spinacia]] - khususnya ''[[Spinacia oleracia]]''<ref>{{Cite web|url=https://hort.extension.wisc.edu/articles/spinach-spinacia-oleracea/|title=Spinach, Spinacia oleracea|date=2021|website=Wisconsin Horticulture|publisher=University of Wisconsin|url-status=live|access-date=2 Mac 2021}}</ref> - dengan nama setempat ''spinach''.<ref name=":0" /> Nama setempat lain yang ada dalam kepulauan Asia Tenggara termasuk:
 
* ''kulitis'' (Filipina)
Untuk dibuat [[ulam]], daun dan batang muda dicelur atau direbus lalu dimakan dengan [[sambal belacan]], [[budu]], [[cencaluk]] atau pencecah yang lain. Rasanya manis dan sedap.
* ''aopa'' (Papua New Guinea)
* ''phtii'' (Kemboja)
* ''phakkhom-suan'' ([[Thailand]])
* ''hom'' ([[Laos]])
* ''rau dền'' atau ''chi dền'' ([[Vietnam]]).
 
Nama genus Amaranthus pula menyerap dari [[bahasa Yunani]] {{lang|grc|ἀμάραντος}}<ref>{{LSJ|a)ma/rantos|ἀμάραντος|ref}}</ref> ({{lang|grc-Latn|amárantos}}), "tidak pudar" dan {{lang|grc|ἄνθος}} {{lang|grc-Latn|ánthos}} "bunga", ia dahulunya dipakai untuk genus [[Celosia]] yang mempunyai bunga berupa ciri sama sebelum bunga tumbuhan genus Amaranthus moden diperkenalkan ke Eropah.<ref>{{Cite journal|last1=Costea|first1=Mihai|last2=Tardif|first2=François J.|date=2003|title=The Name of the Amaranth: Histories of Meaning|journal=SIDA, Contributions to Botany|volume=20|issue=3|pages=1073–1083|issn=0036-1488|jstor=41968150}}</ref>
== Ciri botani ==
Bayam ialah herba bersaiz sederhana boleh tumbuh setinggi 45 cm hingga 1 m. Batangnya lembut tak berkayu, dan berwarna hijau ketika muda. Daun tunggal, sederhana besar, susunan berpilin, berbentuk bujur dengan hujung menirus atau membulat. Bunga majmuk, kecil hijau, terdapat dalam jambak bunga yang keluar pada hujung dahan serta celah ketiak daun. Buah kecil mengandungi biji yang sangat kecil, berbentuk bulat, berwarna hitam.
 
== Botani ==
== Perbezaan bayam dan ''spinach'' ==
Bayam ialah herba bersaiz sederhana boleh tumbuh setinggi 45 cm hingga 1 m; ia boleh hidup secara [[Tumbuhan semusim|bermusim]] mahupun [[Tumbuhan saka|sepanjang tahun]].<ref name="schmid">{{cite journal|last1=Schmid|first1=Rudolf|last2=Judd|first2=Walter S.|last3=Campbell|first3=Christopher S.|last4=Kellogg|first4=Elizabeth A.|last5=Stevens|first5=Peter F.|last6=Donoghue|first6=Michael J.|last7=Judd|first7=Walter S.|last8=Nickrent|first8=Daniel L.|last9=Robertson|first9=Kenneth R.|date=1 October 2007|title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach|journal=Taxon|publisher=Wiley|volume=56|issue=4|page=1316|doi=10.2307/25065934|issn=0040-0262|jstor=25065934|first14=Elizabeth A.|last14=Kellogg|first13=Michael J.|last13=Donoghue|first12=Barbara S.|last12=Carlsward|first11=Christopher S.|last11=Campbell|last10=Abbott|first10=J. Richard}}</ref> Batangnya lembut tak berkayu, dan berwarna hijau ketika muda. Daun tunggal, sederhana besar, susunan berpilin, berbentuk bujur dengan hujung menirus atau membulat, lebarnya boleh antara 6.5 hingga 15 sm.<ref name="schmid" />
Terdapat kekeliruan dalam nama bayam dan ''spinach''. Kedua-duanya adalah daripada keluarga yang sama iaitu Amaranthaceae tapi berlainan genus. Genus bayam adalah Amaranthus, manakala genus ''spinach'' adalah Spinacia. Kekeliruan ini terhasil apabila bayam diterjemahkan kepada bahasa Inggeris. Sepatutnya bayam dalam bahasa Inggeris disebut Amaranth. Walau bagaimanapun, istilah bayam untuk ''spinach'' telah digunapakai dalam istilah bahasa Melayu.<ref>[http://prpm.dbp.gov.my/Search.aspx?k=spinach Ini dapat dilihat dalam terjemahan Dewan Bahasa dan Pustaka.]</ref>
 
Bunganya kecil hijau [[Jambak bunga|menjambak]] keluar pada hujung dahan serta celah ketiak daun. Buah kecil mengandungi biji berbentuk bulat hitam yang sangat kecil dengan ukuran 1 hingga 1.5 milimeter.<ref name="Arrequez etal">{{Cite journal|last1=Arreguez|first1=Guillermo A.|last2=Martínez|first2=Jorge G.|last3=Ponessa|first3=Graciela|date=September 2013|title=''Amaranthus hybridus'' L. ssp. ''hybridus'' in an archaeological site from the initial mid-Holocene in the Southern Argentinian Puna|journal=Quaternary International|volume=307|pages=81–85|bibcode=2013QuInt.307...81A|doi=10.1016/j.quaint.2013.02.035}}</ref>[[Fail:YosriBayam.jpg|thumb|Amaranthus spp.]]
Tidak jelas asal usul kekeliruan ini tetapi tidak salah dari segi nutrisi pemakanan kerana kedua-duanya sayuran yang mempunyai zat besi. Mungkin kartun [[Popeye]] yang mempopularkan penggunaan ''spinach'' untuk bayam.
== Penanaman ==
Bayam adalan jenis sayuran daun singkat masa yang lazimnya ditanam atas batas. Ia adalah tanaman yang mudah ditanam dan cepat mengeluarkan hasil. Tanah gembur liat ringan dan berpasir yang kaya dengan bahan organik sesuai ditanam dengan bayam dengan [[pH]] antara 5.5 - 6.5 serta mempunyai saliran yang baik. Bayam perlukan batas tanaman dan lazimnya lebar batas lingkungan 120 cm, ketinggian batas 20-30 cm dan panjang ikut ukuran dan kesesuaian kawasan.<ref>[http://www.utusan.com.my/utusan/info.asp?y=2011&dt=0815&pub=utusan_malaysia&sec=Agrobiz&pg=ag_02.htm&arc=hive Cara sesuai tanam bayam]. Utusan Malaysia. Capaian 3 April 2012.</ref>
 
Tabur benih bayam (halus berwarna hitam) yang telah digaul dengan tanah peroi atau pasir sama rata diatas batas. Buat penyiraman selepas tabur benih. Selepas 2-3 hari benih akan bercambah dengan jarak sesuai kira2kira-kira 8-10 cm antara pokok dan 45 cm antara barisan. Keperluan benih bayam sebanyak 1-3 kg sehektar. Sungkupan adalah perlu selepas tabur benih dengan lalang, pelepah kelapa dan sebagainya. Petani maju gunakan 'black netting' sebagai sungkupan. Ada petani yang menyemai dahulu bayam tetapi petani di Muar biasanya tabur terus benih daiatas batas. Penyiraman bayam adalah sangan penting untuk pastikan bayam hidup subur dengan sistem sprinkler. Kawalan rumpai dijalankan dengan manual dan dijalankan berhati-hati kerana akan menjejaskan akar bayam.
 
Baja organik tahi ayam biasanya digunakan sebagai baja asas yang dibubuh diatas batas semasa penyediaan kawasan dan batas dengan kadar 5 metrik tan sehektar. Baja Sulphate of Amonia sebanyak 240 gm/ha ditabur 7 hari lepas tabur benih bersama Basa TSP (24 kg/ha) dan baja MOP (120 kg/ha).Terdapat sebilangan petani komersial bayam yang menggunakan baja foliar (baja semburan daun) untuk mempercepatkan penuaian dan meningkatkan kualiiti bayam. Kawasan tanah gambut sangat sesuai menanam sayuran daun seperti bayam kerana mudah pengurusan batas, rumpai dan kerja menuai hasil.
 
=== Penuaian ===
Tanaman bayam boleh dituai 3-4 minggu selepas ditabur. Pokok bayam yang telah mencapai ketinggian kira-kira 20-25 cm boleh dituai dengan memotong atau mencabut dan ianya dikumpulkan. Bersihkan dengan membasuh bahagian akar dari kekotoran tanah sebelum dimasukkan kedalam bakul. Bayam adalah sayur daun yang mudah rosak jika tidak dipasarkan segera. Kajian saya di sekitar Muar, Melaka dan Johor Bahru mendapati anggaran hasil sekitar tanaman bayam adalah 1-2 kg/meter persegi atau 10,000 -20,000 kg/ha. Saya dapati tanaman Bayam di Kg Solok Tangkak pula mendapat purata berat hasil sekitar 12,000 kg sehektar dengan kekerapan 8-10 kali pusingan penanaman setahun.
 
=== Perosak ===
Antara perosak tanaman bayam adalah Ulat Pangkas (Agrotis ypsilon) yang memotong anak benih bayam pada paras tanah dan kawalan dengan racun serangga jenis Fenvelerate atau cypermethrin. Perosak Ulat Ratus (Spodoptera litura) memakan daun dan dikawal dengan racun cypermethrin. Dua jenis penyakit yang menyerang tanaman bayam adalah Hawar Melecuh (Cystobus bliti) yang simptomnya tompok2 putih pada daun dan tiada kawalan kimia yang berkesan. Oleh itu amalkan tanaman giliran dan tanam dikawasan baru yang bebas penyakit. Penyakit Lecuh Anak benih (Phytium aphani dermatum) menyerang pangkal pokok dan akibatnya pokok mati dan boleh dikawal denganracun kulat Capstan dan IPM.
 
== Kegunaan ==
Dedaun tumbuhhan ini dimasak dalam bentuk [[sayur]] mempunyai rasa manis sedap. Ia boleh terus dibuat [[ulam]], daun dan batang mudanya pula [[Celur|dicelur]] atau direbus lalu dimakan dengan [[sambal belacan]], [[budu]], [[cencaluk]] atau pencecah yang lain. Sayur ini juga boleh dimasak menjadi [[sup]] dalam kalangan [[Suku Jawa|masyarakat Jawa]] di [[Muar]], [[Johor]] disebut sebagai ''bening''.
 
== Penghasilan ==
Bayam merupakan sayuran yang sangat popular serata Nusantara merupakan sayuran popular yang 10 teratas dari segi penanaman dan penggunaan.
 
Di [[Malaysia]], bayam ditanam untuk tujuan pasaran domestik dan sebahagiannya untuk diekspot ke [[Singapura]] dan [[Brunei]]. Kawasan utama bagi penanaman bayam di Malaysia adalah di negeri [[Johor]] - terutamanya [[Daerah Johor Bahru]] yang paling utama seluas 1,795 hektar, [[Daerah Kota Tinggi]] (460 ha) dan [[Daerah Muar]] (301 hektar) - diikuti dengan [[Selangor]] dan [[Pulau Pinang]]. Terdapat seluas 4,180 hektar bayam di tanam di Malaysia dengan pengeluaran sebanyak 45,140 metrik tan pada tahun 2010.
 
== Khasiat ==
Kandungan zat makanan bayam setiap 100 gram bayam mengandungi B-carotene[[vitamin A]], [[beta karotena]] (4-8 mg), [[Vitamin C]] (60-120 mg), Zat Besi[[zat Febesi]] (4-9 mg), Kalsium (300-450 mg) dan serat. Kandungan Asid[[asid Folicfolik]] dan serat yang tinggi (20-30%) sangat sesuai untuk kesihatan.<ref>PROSEA: Vegetables in ASEAN (1994) </ref> Bayam kaya dengan [[zat mineralgalian|zat-zat galian]] seperti [[kalsiumfosforus]], [[zat besi]] & [[kalium]]. Bayam cukup turut kaya dengan sumber, [[vitamin Cmangan]] dan [[beta karotenazink]].
 
Bayam dipercayai memberi khasiat kepada kanak-kanak, ibu yang menyusu dan pesakit yang menghidap demam panas, kurang darah, mengalami pendarahan dan mereka yang menghadapi masalah ginjal. Bayam tua yang direbus dan diminum dapat membaiki kualiti penglihatan dan memperkuatkan fungsi [[hati]].{{fakta}}
 
BayamIa digunakanjuga sebagai sayuran segar dan ditumis atau di buat masak air sup (Bening, kata orangmengandungi [[Jawametionina]] Muar). Ia juga mengandungi methionine dan sulfur asid amino dan nitrat serta oxalate[[oxalat]] untuk kesihatan. Penanaman bayam di Malaysia akan terus menjadi pilihan ramai petani dan pengguna kerana khasiat yang ada dan cepat berhasil.
 
== Bacaan lanjut ==
 
== Rujukan ==