Perbezaan antara semakan "Kilat"

11 bait dibuang ,  11 tahun lalu
istilah "di mana" tidak dibenarkan
(istilah "di mana" tidak dibenarkan)
[[Image:Lightning over Oradea Romania cropped.jpg|300px|thumbnail|Kilat di sekitar [[Oradea]] di [[Romania]]]]
[[Image:thunder rym.png|300px|thumbnail|Kilat di sekitar bandar Ryman di utara [[Poland]]]]
'''Kilat''' ialah nyahcas [[elektrik]] di ruang [[atmosfera]] yang sering berlaku ketika [[ribut petir]] dan kadang kala semasa letusan [[gunung berapi]] atau [[ribut debu]].<ref name="noaa1">{{Cite web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/seg/hazard/stratoguide/galunfeat.html|title=Volcanic Lightning|accessyear=2007|accessmonthday=September 21|publisher=National Geophysical Data Center - NOAA|author=NGDC - NOAA}}</ref> Kilat sering diiringi oleh [[guruh]]. Dalam nyahcas [[keelektrikan atmosfera]], perintis kilat mampu bergerak selaju 60,000 m/s dan mencapai [[suhu]] sekitar 30,000 °[[Celsius|C]] (54,000 °[[Fahrenheit|F]]), cukup panas bagi melakur [[silikon dioksida|pasir silika]] kepada "kilat membatu", dikenali secara saintifiknya sebagai [[fulgurit]] di manayang lazimnya berongga dan boleh memanjang seberapa jauh ke dalam tanah.<ref name="ucar">{{Cite web|url=http://www.ucar.edu/communications/factsheets/Lightning.html|title=Factsheet: Lightning|accessyear=2007|accessmonthday=November 7|publisher=University Corporation for Atmospheric Research|year=2003|first=Rene|last=Munoz}}</ref><ref name="ufl">{{Cite web|url=http://plaza.ufl.edu/rakov/Gas.html|title=Lightning Makes Glass|accessyear=2007|accessmonthday=November 7|publisher=University of Florida, Gainesville|year=1999|first=Vladimir A.|last=Rakov}}</ref> Terdapat kira-kira 16 juta [[ribut petir]] setiap tahun.<ref name="noaa1" />
 
Kilat juga berlaku dalam awan abu dari letusan gunung berapi atau mungkin disebabkan oleh [[kebakaran hutan]] yang menghasilkan cukup debu untuk menghasilkan [[cas statik]].<ref name="noaa1" /><ref name="usgs1">{{Cite web|url=http://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/1998/98_06_11.html|title= Bench collapse sparks lightning, roiling clouds|accessyear=2007|accessmonthday=September 21|publisher=United States Geological Society|year=1998|author=USGS}}</ref>
[[Benjamin Franklin]] (1706-1790) telah berusaha bagi menguji teori bahawa percikan api berkongsi beberapa persamaan dengan kilat menggunakan puncak menara di mana telah dibina di [[Philadelphia]], [[Amerika Syarikat]]. Sementara menunggu penyiapan puncak menara terbabit, beliau telah mendapat idea iaitu menggunakan objek terbang seperti [[layang-layang]]. Ketika [[ribut petir]] seterusnya iaitu pada [[Jun]] [[1752]], telah dilaporkan bahawa beliau telah menaikkan layang-layang sambil ditemani anaknya sebagai pembantu. Pada hujung tali layang-layang tersebut, beliau telah mengikat sebatang [[anak kunci]] dan mengetatkannya pada sebatang tiang dengan benang [[sutera]]. Sekian lama masa berlalu, Franklin perasan serat bebas pada tali layang-layang tersebut telah meregang; ketika itu beliau menghala tangannya hampir pada anak kunci tersebut dan percikan api telah "melompat" pada ruang antara tangannya dan anak kunci. Hujan yang turun semasa ribut berlaku telah membasahi objek uji kajinya menyebabkan pertambahan [[pengalir elektrik]].
 
Franklin bukanlah orang pertama yang menjalankan uji kaji berkenaan. [[Thomas-François Dalibard]] dan De Lors telah melaksanakan uji kaji serupa di Marly-la-Ville, [[Perancis]], beberapa minggu sebelum uji kaji Franklin.<ref>{{Citation | last = Krider | first = E. Philip | title = Benjamin Franklin and the First Lightning Conductors | journal = Proceedings of International Commission on History of Meteorology | volume = 1 | issue = 1 | pages = 1–13 | year = 2004 | doi = | issn = 1551-3580}} Pages 3-4.</ref><ref name="benf">{{Cite web|url=http://www.meteohistory.org/2004proceedings1.1/pdfs/01krider.pdf pdf file|title=Benjamin Franklin and the First Lightning Conductors|accessyear=2007|accessmonthday=September 24|publisher=Proceedings of International Commission on History of Meteorology|year=2004|author=E. Philip Krider |format=.pdf}}</ref> Dalam autobiografi beliau (ditulis pada tahun 1771-1788, diterbitkan kali pertama pada tahun 1790), Franklin menjelaskan keadaan bahawa beliau telah menjalankan uji kaji berkenaan selepas uji kaji di Perancis di manayang telah berlaku beberapa minggu sebelum uji kajinya tanpa pengetahuan beliau sebelumnya sebagaimana tahun 1752.<ref name="colutron">{{cite book |author=Wåhlin, Lars; Wh̄lin, Lars |title=Atmosphere electrostatics |publisher=Research Studies Press |location=Forest Grove, Ore |year=1986 |pages= |isbn=0-86380-042-4 |oclc= |doi= |accessdate=2007-09-24}}</ref>
 
Berita tentang uji kaji tersebut tersebar luas dan sesetengah orang telah mereplikakannya. Namun, uji kaji yang melibatkan kilat amatlah berisiko dan sering menyebabkan kematian. Salah satu kematian yang terkenal ketika peniru Franklin mengalir mencurah-curah ialah Profesor [[George Richmann]] dari [[Saint Petersburg]], [[Rusia]]. Beliau mencipta uji kaji yang sama dengan Franklin dan telah menghadiri mesyuarat Akademi Sains apabila beliau terdengar bunyi [[guruh]]. Beliau cepat-cepat berlari ke rumah dengan pengukirnya bagi mengabadikan peristiwa ini untuk generasi akan datang. Berdasarkan laporan, sewaktu uji kaji terbabit telah dimulakan, [[kilat bebola]] tiba-tiba muncul dan mengena pada kepala Richman, sekaligus membunuh beliau.<ref name="new">{{Cite web| url=http://www.newscientist.com/article/dn9293-physicists-create-great-balls-of-fire.html|title=Physicists create great balls of fire|accessyear=2007| accessmonthday=September 24|publisher=New Scientist|year=2006| author=Amarendra Swarup}}</ref><ref name="pt">{{Cite web| url=http://www.physicstoday.org/vol-59/iss-1/p42.html| title=Benjamin Franklin and Lightning Rods|accessyear=2007|accessmonthday=September 24|publisher=Physics today.org|year=2006|author=E. Philip Krider}}</ref>
Secara [[purata]], kilat membawa arus elektrik sebanyak 40 [[ampere|kiloampere]] (kA) (meskipun sesetengah halilintar kilat boleh mencapai lebih 120 kA) dan memindahkan cas sebanyak 5 [[coulomb]] dan 500 [[joule|MJ]]. Voltan bergantung kepada panjang kilat, dengan [[pemecahan dielektrik]] di udara mewujudkan 3 juta [[volt]] per [[meter]]; menghasilkan lebih kurang 1 [[gigavolt]] (1 bilion volt) bagi 300 m (1000 [[kaki (ukuran)|kaki]]) halilintar kilat. Dengan arus elektrik sebanyak 100 kA, ia menghasilkan kuasa kira-kira 100 [[terawatt]]. Bagaimanapun, penghasilan kilat bukanlah pemecahan dielektrik yang ringkas dan medan elektrik di sekitarnya diperlukan bagi perambatan kilat pendahulu, boleh menghasilkan beberapa turutan magnitud kurang daripada kekuatan pemecahan dielektrik. Selanjutnya, kecerunan keupayaan dalam saluran panahan balik terbina baik dalam urutan seratus volt per meter atau kurang kerana saluran pengionan yang sangat besar, menghasilkan output kuasa sebenar dalam turutan megawatt per meter bagi arus panahan balik kuat sebanyak 100 kA.<ref name="Rakov and Uman">Rakov, V; Uman, M, ''Lightning: Physics and Effects'', Cambridge University Press, 2003</ref>.
 
Kilat memanaskan udara sekitar kepada kira-kira 10,000 °C (18,000 °F) hampir serta-merta di mana, hampir dua kali ganda suhu permukaan [[matahari]]. Haba tersebut menghasilkan gelombang kejutan yang dapat didengari yang juga dikenali sebagai guruh.<ref name="hot">{{Cite web|url=http://www.weatherquesting.com/not-so-hot-lightning.htm|title=Not so hot lightning|accessyear=2007|accessmonthday=October 11|publisher=WeatherQuesting|year=2007|author=April Holladay|language=English}}</ref>
 
Panahan balik halilintar kilat mengikut saluran cas sahaja adalah kira-kira 1 [[sentimeter|sm]] (0.4 [[inci|in]]) lebar. Kebanyakan panahan kilat adalah kira-kira 1.6 km (1 batu) panjang. Rekod panahan kilat terpanjang yang pernah dicatatkan ialah 190 km (118 batu), dilihat berdekatan Dallas, [[Texas]], [[Amerika Syarikat]].<ref name="autogenerated2">[http://www.weatherquesting.com/skinny-lightning.htm Skinny lightning bolts]</ref> Setiap lokasi mempunyai keupayaan (voltan) dan arus bagi purata panahan kilat yang berlainan.
 
====Hipotesis aruhan elektrostatik====
Hipotesis ini menerangkan cas yang bertentangan telah dibawa jauh oleh aruhan elektrostatik dan tenaga disimpan dalam medan elektrik di antaranya. Pengelektrikan awan muncul bagi membentuk gerakan angin menegak yang kuat di manayang membawa titisan air ke atas, membekukannya secara mendadak antara -10 dan -20 °C. Perlanggaran berkenaan dengan kristal ais bagi membentuk campuran air-ais yang dikenali sebagai [[graupel]].
Perlanggaran ini menyebabkan cas positif yang sedikit sahaja akan berpindah ke kristal ais manakala sedikit cas negatif berpindah ke graupel. Draf atas membawa kristal ais yang ringan ke atas, menyebabkan puncak awan berkumpul dan meningkatkan cas positif. Graupel yang bercas negatif yang lebih berat turun menghala ke bahagian awan tengah dan bawah menyebabkan pertambahan cas negatif. Pemisahan dan pengumpulan cas menjadi cukup untuk memulakan nyahcas kilat di manayang berlaku apabila mengumpulkan cas positif dan negatif yang membentuk medan elektrik yang kuat.
 
===Pembentukan perintis===
Nyahcas dwikutub permulaan atau laluan udara terion bermula dari kawasan campuran air dan ais bercas negatif dalam awan petir. Saluran nyahcas terion dipanggil perintis. Cabang utama bercas negatif disebut "[[perintis tetingkat]]", secara umumnya bergerak ke bawah dalam beberapa lompatan cepat, tiap-tiapnya lebih 50 meter panjang. Di sepanjang laluan, perintis tetingkat mungkin bercabang kepada beberapa laluan sebagaimana ia meneruskan untuk turun. Janjang perintis tetingkat memerlukan masa yang panjang secara perbandingan (seratus milisaat) untuk mencecah tanah. Fasa permulaan ini melibatkan arus elektrik yang agak kecil (sepuluh atau seratus milisaat) dan pendahulu hampir tidak dapat dilihat jika dibandingkan dengan laluan kilat berikutnya.
 
Ketika perintis tetingkat menghampiri bumi, cas yang bertentangan hadir di atas tanah lalu meningkatkan medan elektrik. Medan elektrik adalah paling tinggi di atas pokok dan bangunan tinggi. Jika medan elektrik cukup kuat, cas beraliran (dipanggil [[panahan positif]]) boleh berkembang dari titik berkenaan. Ini pertama kali diteorikan oleh [[Heinz Kasemir]]. Sebagaimana medan elektrik meningkat, panahan positif barangkali berkembang kepada pemanas, arus perintis yang semakin tinggi di manayang akhirnya bersambung kepada perintis tetingkat menurun dari awan. Fanomena ini mungkin berlaku bagi kebanyakan panahan untuk berkembang daripada banyak objek yang berlainan secara serentak dengan hanya satu yang bersambung dengan perintis lalu membentuk laluan cas utama. Ini bermaksud jika dua perintis bertemu, arus elektrik naik secara mendadak. Kawasan arus tinggi menguatkan perambatan perintis tetingkat positif ke dalam awan dengan "panahan balik".
 
===Nyahcas===
====Teori pemecahan luar kawalan Gurevich====
{{utama|Pemecahan luar kawalan}}
Teori tentang permulaan kilat, dikenali sebagai "teori pemecahan luar kawalan" menyebut bahawa panahan kilat telah dicetuskan oleh [[sinar kosmos]] di manayang mengion atom, membebaskan elektron yang dipecut oleh medan elektrik, mengionkan molekul udara yang lain dan membuatkan udara beraliran oleh pemecahan luar kawalan maka berlakunya panahan kilat.<ref name="Gurevich"> {{Citation | last=Gurevich | publication-date= 2003-12-04 | title= How Lightning Works Is Still A Mystery | periodical= The Economist}}</ref><ref>Dwyer, Joseph R., "A bolt out of the blue," ''Scientific American'', vol. 292, no. 5, pages 64-71 (May 2005)</ref><ref>{{cite journal | last = Shrope | first = Mark | title = Lightning research: The bolt catchers | journal = Nature | volume = 431 | pages = 120–121 | date = [[September 9]] [[2004]] | url = http://www.nature.com/news/2004/040906/pf/431120a_pf.html | doi = 10.1038/431120a | accessdate = 2007-07-27 | format = {{Dead link|date=May 2008}}}}</ref>
 
====Teori pemecahan luar kawalan dan sinar gama====
Hipotesis awal mengatakan bahawa kilat menghasilan medan elektrik yang tinggi dipada altitud betul-betul di atas awan di manayang atmosferaatmosferanya yang nipis membenarkan sinar gama untuk dibebaskan dengan mudah di dalam [[angkasa lepas]], dikenali sebagai "pemecahan luar kawalan kerelatifan", serupa dengan cara [[kilat atmosfera atas]] dihasilkan.
 
Sebilangan saintis mencadangkan [[denyar sinar gama bumi]] (TGF) mungkin dihasilkan di puncak awan petir. Walaupun pembebasan sinar gama dihalang oleh penyerapan atmosfera, teori ini tidak memerlukan medan elektrik yang tingginya luar biasa diyang manamasih menggunakan teori altitud tinggi daripada penghasilan TGF masih berharap.
 
Peranan TGF dan kaitannya dengan kilat tetap menjadi subjek kajian saintifik yang sedang dilaksanakan.
===Gunung berapi===
[[Image:Rinjani 1994.jpg|thumbnail|Bahan gunung berapi ditujah tinggi ke dalam atmosfera boleh mencetuskan kilat.]]
Letusan gunung berapi yang teramat besar di manayang mengeluarkan gas dan bahan tinggi ke atmosfera boleh mencetuskan kilat. Fanomena ini pernah didokumenkan oleh [[Pliny The Elder]] semasa letusan AD79 di [[Gunung Vesuvius]], diyang manamenyebabkan beliau terkorbanterbunuh.<ref name="Volcano Lightning">{{cite web
|url = http://www.mcli.dist.maricopa.edu/tut/final/pliny.html|title = Pliny the Younger's Observations|accessdate = 2007-07-05|accessdaymonth = |accessmonthday = |accessyear = |author = Pliny the Younger|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |year = |month =
|quote = Behind us were frightening dark clouds, rent by lightning twisted and hurled, opening to reveal huge figures of flame.}}</ref>
Sejak 1970-an, penyelidik telah mencuba untuk mencetuskan panahan kilat dengan laser ultra ungu yang mewujudkan saluran gas terion hingga kilat dialirkan ke tanah. Pencetus kilat sebegini bertujuan untuk melindungi pelantar pelancar roket, kemudahan kuasa elektrik dan sasaran sensitif lain.<ref>{{cite web | title = UNM researchers use lasers to guide lightning| publisher = Campus News, The [[University of New Mexico]]| date = [[January 29]] [[2001]]| url = http://panda.unm.edu/AcadAdv/lightning.html | accessdate = 2007-07-28}}</ref><ref name="njop">{{Cite web|url=http://www.iop.org/EJ/article/1367-2630/4/1/361/nj2161.html|title=Laser-triggered lightning discharge|accessyear=2007|accessmonthday=September 24|publisher=New Journal of Physics|year=2002|author=Nasrullah Khan, Norman Mariun, Ishak Aris and J Yeak}}</ref><ref name="joot">{{Cite web|url=http://jot.osa.org/abstract.cfm?id=67851|title=Laboratory tests of laser-induced lightning discharge|accessyear=2007|accessmonthday=September 24|publisher= Journal of Optical Technology|year=1999|author=P. Rambo, J. Biegert, , J. Schwarz, A. Bernstein, et al|work=Vol. 66, Issue 3, pp. 194-}}</ref><ref name="apl">{{Cite web|url=http://scitation.aip.org/getabs/servlet/GetabsServlet?prog=normal&id=APPLAB000085000023005781000001&idtype=cvips&gifs=yes|title=Triggering and guiding of megavolt discharges by laser-induced filaments under rain conditions|accessyear=2007|accessmonthday=September 24|publisher=Applied Physics Letters|year=2004|author=R. Ackermann, J. P. Wolf, L. Wöste et al}}</ref><ref name="osaka">{{Cite web|url=http://www1a.comm.eng.osaka-u.ac.jp/~lrg/abstract4.html|title=The electric field changes and UHF radiations caused by the lightning in Japan|accessyear=2007|accessmonthday=September 24|publisher=Geophysical Research Letters|year=1991|author=Z.I. Kawasaki, T. Kanao, K. Matsuura, M. Nakano, et al|work=Abstract}}</ref><ref name="harv">{{Cite web|url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1978affd.rept.....L&db_key=PHY&data_type=HTML&format=|title=A laser-induced lightning concept experiment|accessyear=2007|accessmonthday=September 24|publisher=Air Force Flight Dynamics Lab., Wright-Patterson AFB|year=1977|author=Lippert, J. R.}}</ref>
 
Di [[New Mexico]], [[Amerika Syarikat]], saintis telah menguji laser terawatt baharu di manayang mampu mengganggu kilat. Saintis melancarkan denyutan ultra-pantas daripada laser yang sungguh berkuasa dan dengan itu menghantar beberapa terawatt ke dalam awan untuk menghapuskan nyahcas elektrik dalam awan ribut sekitarnya.
 
Alur dihantar dari laser membuat laluan molekul terion yang dikenali sebagai filamen. Sebelum kilat memanah bumi, filamen menghasilkan elektrik melalui awan, memainkan peranan sebagai rod kilat.
==Pokok dan kilat==
[[Image:Lightning damage to tree in Maplewood NJ August 2007.jpg|thumbnail|Kerosakan pokok yang diakibatkan oleh kilat di Maplewood, [[New Jersey]].]]
[[Pokok]] merupakan [[pengalir elektrik|pengalir]] kilat ke tanah semula jadi terbaik<ref name="tree1">{{Cite web|url=http://www.erh.noaa.gov/er/lwx/lightning/lgtng-hits-tree.jpg|title=Image of lightning hitting a tree|accessyear=2007|accessmonthday=September 24|publisher=National Oceanic & Atmospheric Administration|author=National Oceanic & Atmospheric Administration|format=.jpg}}</ref><!--NB, although this is an NOAA URL, as far as I can tell, this is not a NOAA photo and so may not be public domain, hence external link-->dan berpotensi sebagai perlindungan terbaik daripada panahan kilat berlaku pada bangunan berhampiran. Oleh sebab [[sap tumbuhan|sap]] merupakan pengalir yang lemah, [[rintangan elektrik]] menyebabkan ia dipanaskan letup kepada stim di manayang [[kulit kayu]]nya terpelanting di luar laluan kilat. Musim berikutnya, pokok memulihkan bahagian yang rosak dan mungkin menutup "luka" sepenuhnya, hanya meninggalkan parut yang menegak. Jika kerosakan terlalu teruk, pokok barangkali tidak boleh pulih semula dan sudah sampai masanya [[reputan bakteria|reputan]] untuk berlaku, kesudahannya membunuh pokok. Pentafsiran menyatakan bahawa pokok yang berdiri sendiri kerapkali dipanah, walaupun dalam beberapa kawasan [[hutan|berhutan]], parut kilat boleh dilihat pada kebanyakan setiap pokok.
 
Kebanyakan pokok yang sering dipanah adalah jenis [[Oak]], [[Elm]] dan [[Pain]]. Tidak seperti Oak yang mempunyai struktur akar yang agak cetek, pokok pain mempunyai sistem akar yang tebal jauh ke dalam yang menjalar ke dalam [[muka air tanah]].<ref name="olymp">{{Cite web|url=http://www.fs.fed.us/pnw/olympia/silv/oak-studies/oak-roots.shtml|title=Silviculture and Forest Models Team - Oak Root Research|accessyear=2007|accessmonthday=September 24|publisher=USDA Forest Service|year=2004|author=Olympia Forestry Sciences Laboratory}}</ref> Pokok pain biasanya berdiri lebih tinggi berbanding spesies lain yang juga dilihat sebagai sasaran yang sesuai. Faktor yang mempengaruhi kepada sasarannya ialah kandungan [[resin]] yang tinggi, ketinggian dan [[Pain#Dedaun|jejarum]] yang memudahkan bagi menangkap nyahcas elektrik yang tinggi ketika ribut petir.
 
[[Image:Lightning damage.jpg|thumb|Pokok [[Eucalyptus]] telah bersepai yang berpunca daripada panahan kilat.]]
Pokok yang tinggi dengan [[biojisim (ekologi)|biojisim]] bagi sistem akar yang besar menyediakan perlindungan kilat terbaik. Sebagai contoh, pokok kayu jati (''[[Tectona grandis]]'') di manayang tumbuh hingga 45 m (147.6 kaki) tinggi. Pokok ini mempunyai sistem akar sebar dengan sebaran kira-kira 5 m dan biojisim 4 kali ganda batang; penembusan ke dalam tanah adalah 1.25 m (4.10 kaki) dan tidak memiliki [[akar tunjang]]. Apabila ditanam berhampiran bangunan, ketinggian pokok berkenaan membantu dalam menangkap perintis kilat yang datang dan biojisim bagi sistem akar yang besar menolong pelepasan cas elektrik.<ref name="Gopalan">{{cite journal| quotes = | last = Gopalan| first = | authorlink = | coauthors = | date = 2005-11-01|year =| month = | title = Lightning protection of airport runway | journal = ASCE Journal of Performance of Constructed Facilities | volume = 19 | issue = 4 | pages = | issn = | pmid = | doi = | id = | url = | format = | accessdate = | laysummary = | laysource =| laydate =| quote = }}</ref>
 
==Keelektromagnetan==
[[Image:LIRM anomaly with archaeological hearths.jpg|thumb|175px|right|Baki kemagnetan kilat teraruh (LIRM) dipetakan ketika kaji selidik kecerunan medan magnetik tapak arkeologi di Wyoming, Amerika Syarikat]]
Pergerakan cas elektrik menghasilkan medan elektrik (lihat [[Keelektromagnetan]]). Arus nyahcas kilat yang terlalu besar menjadikan medan elektrik yang sangat kuat tetapi sekejap. Di mana laluanLaluan arus elektrik yang melalui [[batu]], [[tanah]] atau [[logam]], menyebabkan bahan berkenaan boleh menjadi pemagnetan kekal. Kesan sebegini disebut sebagai baki kemagnetan kilat teraruh (LIRM). Arus ini mengikut laluan berintangan paling kecil, selalunya mengufuk berhampiran permukaan<ref>Graham KWT. 1961. The Re-magnetization of a Surface Outcrop by Lightning Currents. Geophys. J. Roy. Astron Soc., 6, p.85-102; Cox A. 1961. Anomalous Remanent Magnetization of Basalt. U.S. Geological Survey Bulletin 1038-E, p. 131-160.</ref> tetapi kadangkala ia berlaku secara menegak, diyang manamenawarkan kegagalanlaluan berintangan paling kecil kepada kecacatan, kompok bijih atau air tanah menawarkan laluan berintangan paling kecil.<ref>Bevan B. 1995. Magnetic Surveys and Lightning. Near Surface Views (newsletter of the Near Surface Geophysics section of the Society of Exploration Geophysics. October 1995, p.7-8.</ref> Anomali magnet teraruh kilat boleh dipetakan pada tanah<ref>Sakai HS, Sunada, S, Sakurano H. 1998. Study of Lightning Current by Remanent Magnetization. Electrical Engineering in Japan, Vol. 123, No. 4. p.41-47</ref><ref>[http://www.archaeophysics.com/pubs/LIRM.html Archaeo-Physics, LLC | Lightning-induced magnetic anomalies on archaeological sites<!-- Bot generated title -->]</ref> dan analisis bahan pemagnetan boleh memastikan kilat adalah sumber pemagnetan<ref>Maki, David (2005). Lightning strikes and prehistoric ovens: Determining the source of magnetic anomalies using techniques of environmental magnetism. Geoarchaeology: An International Journal, Vol. 20, No. 5, 449–459</ref> malah menyediakan anggaran arus puncak nyahcas elektrik.<ref>Verrier V, Rochette P. 2002 Estimating Peak Currents at Ground Lightning Impacts Using Remanent Magnetization. Geophysical Research Letters, Vol. 29, No. 18, p. 14-1-4.</ref>
 
==Lihat juga==
422

suntingan