Kumpulan platinum

Logam-logam kumpulan platinum (platinum-group metals, PGM) ialah sekumpulan unsur yang terdiri daripada enam logam berharga yang terkumpul dalam jadual berkala unsur. Kesemua logam tersebut merupakan logam peralihan dan berada dalam blok-d dalam jadual berkala unsur, yakni di kumpulan 8 ke 10 dan kala 4 dan 5.[1]

Kumpulan 8 9 10
Kala
5 44
Ru
45
Rh
46
Pd
6 76
Os
77
Ir
78
Pt

Logam-logam tersebut ialah iridium (Ir), paladium (Pd), platinum (Pt), rodium (Rh), rutenium (Ru) dan osmium (Os). Logam-logam ini memiliki ciri fizik dan kimia yang serupa dan biasanya terkumpul dalam deposit mineral yang sama.

Sifat dan kegunaanSunting

Sifat-sifat umum unsur-unsur kumpulan platinum[2]
Ciri Rutenium Rodium Paladium Osmium Iridium Platinum
Rajah            
Jisim atom 101.9 102.9 106.4 190.2 192.2 195.1
Ketumpatan, kg m-3 12360 12420 11995 22580 22550 21450
Takat lebur, K 2583 2239 1825 3327 2683 2045
Takat didih, K 4173 4000 3415 5300 4403 4100

Logam-logam kumpulan platinum tidak bertindak balas dengan air dan tidak mudah ditindak balas dengan asid mahupun alkali. Logam-logam tersebut memiliki sifat-sifat pemangkinan yang baik. Kumpulan logam tersebut juga digunakan secara meluas sebagai perhiasan disebabkan oleh kesukaran logam-logam tersebut untuk haus dan hilang kilauannya. Sifat-sifat logam kumpulan tersebut banyak dimanfaatkan oleh pihak industri.[3]

KewujudanSunting

Bijih-bijih logam kumpulan platinum mempunyai kira-kira 10 gram logam per tan.[4] Logam kumpulan platinum boleh membentuk sebatian kompleks dalam 30 ke 40 mineral.[5] Bekalan logam kumpulan platinum dianggarkan sebanyak 66 juta kg pada 2018 dengan kira-kira 80% bekalan terdapat di Kompleks Igneus Bushveld, Afrika Selatan, di mana negara tersebut memiliki anggaran sebanyak 63 juta kg logam.[6][7] Logam kumpulan platinum biasanya diekstrak daripada mineral sulfida dan arsenida seperti PtAs2, PtS dan Pt(AsS)2.[7]

IridiumSunting

 
Sempadan K-Pg di Drumheller, Alberta, Kanada.

Logam iridium biasanya tercampur dengan logam-logam kumpulan platinum lain dalam deposit aluvium. Aloi-aloi alami iridium termasuklah osmiridium dan iridosmina yang merupakan campuran osmium dan iridium. Mineral-mineral iridium lain seperti irarsit dan kuproirdsit juga wujud, tetapi amat jarang ditemui.[8][9] Secara komersial, logam iridium diperoleh sebagai bahan sampingan dalam perlombongan dan pemprosesan nikel.[10]

Sempadan Cretaceous–Paleogen (sempadan K-Pg), sempadan masa antara zaman Cretaceous dan Paleogen yang terbentuk kira-kira 66 juta tahun dahulu memiliki tanah liat yang kaya dengan iridium.[11] Sempadan ini menjadi inspirasi kepada hipotesis Alvarez, hipotesis berkenaan kepupusan dinosaur bukan burung akibat hentaman meteor yang kini diperakui oleh kebanyakan pihak.

PengekstratanSunting

Kitar semulaSunting

Logam-logam kumpulan platinum boleh dikirar semula daripada peralatan umum dan termasuk dalam penghasilan sekunder logam kumpulan platinum. Pengekstratan cara ini daripada kenderaan usang mengambil kira-kira 30% jumlah pengekstratan pada tahun 2010.[12]

RujukanSunting

  1. ^ Renner, H.; Schlamp, G.; Kleinwächter, I.; Drost, E.; Lüschow, H. M.; Tews, P.; Panster, P.; Diehl, M.; dll. (2002). "Platinum group metals and compounds". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Wiley. doi:10.1002/14356007.a21_075.
  2. ^ de Podesta, Michael. Understanding the Properties of Matter (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Taylor and Francis. ISBN 0-415-25788-3. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 2019-07-16. Dicapai pada 2019-07-16.
  3. ^ Hunt, L. B.; Lever, F. M. (1969). "Platinum Metals: A Survey of Productive Resources to industrial Uses" (PDF). Platinum Metals Review. 13 (4): 126–138. Dicapai pada 2009-10-02.
  4. ^ Bernardis, F. L.; Grant, R. A.; Sherrington, D. C. "A review of methods of separation of the platinum-group metals through their chloro-complexes" Reactive and Functional Polymers 2005, Vol. 65,, p. 205-217. doi:10.1016/j.reactfunctpolym.2005.05.011
  5. ^ Grad, Paul (1 Mac 2019). "Extracting Platinum Metals". Dicapai pada 14 Julai 2019.
  6. ^ "Mineral Commodities Summaries 2019" (PDF). USGS (dalam bahasa Inggeris). m/s. 126. doi:10.3133/70202434. ISBN 978-1-4113-4283-5. Dicapai pada 7 Julai 2019. Cite has empty unknown parameter: |dead-url= (bantuan)
  7. ^ a b Bongephiwe Mpilonhle Thethwayo (21 Februari 2018). "Extraction of Platinum Group Metals" (dalam bahasa Inggeris). doi:10.5772/intechopen.73214.
  8. ^ "Irarsite: Mineral information, data and localities". www.mindat.org.
  9. ^ "Iridium: The mineralogy of Iridium". www.mindat.org.
  10. ^ "Platinum–Group Metals" (PDF). U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries. January 2007. Dicapai pada 2008-09-09.
  11. ^ Alvarez, L. W.; Alvarez, W.; Asaro, F.; Michel, H. V. (1980). "Extraterrestrial cause for the Cretaceous–Tertiary extinction" (PDF). Science. 208 (4448): 1095–1108. Bibcode:1980Sci...208.1095A. CiteSeerX 10.1.1.126.8496. doi:10.1126/science.208.4448.1095. PMID 17783054.
  12. ^ "Secondary Production & Recycling". International Platinum Group Metals Association (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada 2019-07-14. Dicapai pada 14 Julai 2019.

Pautan luarSunting