Tadau Kaamatan

Hari Kaamatan
Tadau Kaamatan
Penampang Sabah Kaamatan-Celebrations-2014-01.jpg
Bobohizan mempersembahkan magavau
Nama rasmiTadau Kaamatan
Diraikan oleh/di
Sabah dan Wilayah Persekutuan Labuan
JenisPesta sosial, etnik tradisional
UpacaraOrang Kadazan dan Dusun serta semua masyarakat di Sabah dan Labuan.
Bermula1 Mei
Tamat31 Mei
Tarikh30 Mei, 31 Mei
Kekerapantahunan
sunting
Lihat pendokumenan templat ini

PengenalanSunting

Tadau merupakan sebuah perkataan dalam bahasa Kadazan-Dusun bagi 'Hari' atau 'Pesta'. Perkataan Kaamatan berasal daripada kata dasar tomot, dalam istilah Kadazandusun adalah untuk "tuai". Kaamatan merujuk kepada tempoh penuaian padi, yang melibatkan satu siri ritual tradisional yang memuncak akhirnya ke Magavau dan perayaan Moginakan Kaamatan (Tuai), salah satu peringatan, sebagai penghormatan kepada oh Huminodun, Ponompuan yang dikorbankan — Puteri Kinoingan (Tuhan).[1]

Istilah KaamatanSunting

Istilah Kaamatan telah digunakan oleh masyarakat sabah, khususnya kaum atau etnik Kadazan-Dusun dan Murut di Negeri Sabah sejak Tun Fuad Stephens menjadi ketua menteri Sabah. Selain istilah Kaamatan, terdapat istilah "Kokotuan" yang dibahas untuk digunakan dalam perayaan Kaamatan. Namun, KDCA memutuskan untuk menggunakan Kaamatan kerana Kokotuan lebih difahami dan diterima secara meluas berkaitan dengan penuaian pucuk sayuran muda menggunakan ibu jari dan jari pertama sahaja tanpa bantuan mana-mana pihak. alat lain seperti pisau menuai seperti sabit (linggaman).[2]

Persedian dan Acara KebudayaanSunting

Pesta Kaamatan merupakan acara tahunan dalam kehidupan budaya Kadazandusun Sabah sejak dahulu lagi. Dalam erti kata yang terdekat, Pesta Kaamatan menunjukkan hubungan Dewa Pencipta dan ciptaan mereka, makhluk intra dan antara pencipta, dan hubungan intra dan antara ciptaan. Ia adalah mengenai cinta Kinoingan (Tuhan); keindahan ciptaan-Nya; kemunculan dosa dan kutukan neraka, dan konsep cinta pengorbanan untuk merealisasikan keselamatan. Ia merangkumi tindakan utama penyembahan ketuhanan, menenangkan, pemurnian dan pemulihan, penyatuan semula sosio-rohani, perkongsian tuaian/berkat dan kesyukuran kepada Sumber Semua. Ia adalah sebahagian daripada sistem keagamaan Momolian yang kompleks yang berpusat pada upacara peralihan padi dan kitaran hidup Bambarayon - semangat padi yang tinggal.

Makanan dan MinumanSunting

Antara hidangan popular semasa perayaan ini ialah meminum tapai atau "Kinomol", iaitu sejenis arak tradisional kaum Dusun. Tapai merupakan minuman tradisi mereka, diperbuat sama ada daripada beras (nasi) atau ubi kayu. Nasi akan diperam di dalam sebuah tempayan besar atau "tajau" selama seminggu, atau ubi kayu diperam selama dua hingga tiga minggu. Biasanya tapai dicampur dengan ragi untuk mempercepatkan proses "memberi rasa" kepada tapai tersebut. Makanan tradisional turut disediakan sempena hari tersebut.

Mereka menggunakan sebatang buluh kecil yang dipanggil "Sumbiling" untuk menyedut air tapai ini dari dalam tempayan besar. Biasanya sumbiling digunakan untuk meminum air tapai yang diperbuat daripada ubi kayu. Selain itu, mereka juga menggunakan gelas khas dinamakan "Singgarung" yang diperbuat daripada buluh. Tak dilupakan juga, minuman seperti lihing, tumpung dan montoku juga disediakan, selalunya akan diminum pada malam hari bersama-sama dengan Pusas (Makanan yang disertakan apabila meminum minuman arak), kebanyakkan pusas dihidangkan daripada Sinalau Bakas (Daging Khinzir) bagi yang Non-muslim ataupun ayam dan hinata jika ada orang yang beragama Islam untuk menghormati agama mereka.

Pada perayaan ini juga, Makan makanan tradisi seperti butod, Jeruk Bambangan ataupun Noonsom, Hinata/ hinava, nasi linopot, Ambuyat, Bosou, Tuhau dan Pinasakan akan dihidangkan.[3][4][5]

PerhiasanSunting

Antara perhiasan yang diperkenalkan pada Pesta Kaamatan ialah, kraftangan Tradisi serta 11 rumah tradisi etnik Kadazandusun dan Murut di sekitar Hongkod Koisaan.

Antara rumah tradisi itu ialah rumah Bisaya, Kadazan Penampang, Kadazan Papar, Dusun Ranau, Dusun Lotud (Tuaran), Dusun Tindal (Kota Belud), Dusun Tatana (Kuala Penyu), Dusun Tambunan, rumah panjang Murut (Tenom) dan rumah panjang Rungus (Kudat).[6]

Ada juga dibeberapa daerah menghiasi rumahnya dengan siung dan parai sebagai lambang momogot parai (Menuaaikan Padi)

Pakaian TradisiSunting

Kadazan;[7]

 Pakaian lelaki:

'Gaung' ( baju lengan panjang), souva ( seluar panjang hitam dengan ikat pinggang berwarna biru

indigo, kaking atau toogot (bengkung pinggang hitam), siga (penetup kepala), dan tupi' sinikat.

Pakaian perempuan:

                                                                1). 'Sinuangga' - baju blaus pendek dan leher berbentuk U dipakai oleh wanita muda.

                                                                2). 'Sinompukung' - blaus dengan lengan 3/4 dan tidak mempunyai sulaman dipakai oleh

                                                                         wanita pertengahan umur.

                                                                3). 'Kihongon' - blaus dengan lengan panjang, dipakai oleh wanita tua dan spesialis ritual.       

Permainan TradisiSunting

Di sinilah lelaki dan wanita dari semua peringkat umur terlibat dalam permainan Mipulos (gusti buku jari) dan Migayat Lukug (Tug of War) Selain daripada persembahan tarian Sumazau, diadakan juga pertandingan nyanyian dipanggil Sugandoi, pertunjukan bina badan, dan ratu cantik atau "Unduk Ngadau", dan persembahan segala jenis kesenian dan kraftangan. Pertandingan seperti memukul gong dan sukan rakyat juga menjadi antara acara utama dalam perayaan ini.

Penggunaan Bahasa IbundaSunting

Ucapan "Kotobian do Tadau Tagayo do Kaamatan" adalah sangat sinonim dalam kalangan etnik Kadazan-Dusun, yang membawa maksud Selamat menyambut Hari (kebesaran) Kaamatan.

Hiis (Sajak kaum Dusun) sangat popular dikalangan Dusun di daerah Ranau, Bundu Tuhan dan Paginatan. Namun penggunaanya semakin kurang digunakan oleh masyarakat Sabah.

[Sajak Tadau Kaamatan]

Mongoi oku po pamakid do guol

Kitimpu nopo om mumbaya oku ii mokilampun

Sontob boros ku di katangkid om kosinduol

Uludon ku tunturu do mokiampun

Tadau mimbulai id doros nabalu

Soira tumonob id rahat kokitanan

Tadau kokotuan norikot no wagu

Koubasanan tokou tinaru dusun kadazan

Tulud-tulud kandawai

Tulud sulok bawang ginatai

Osonong ginawo dahai

Norikatan tobpinai ngawi

Tingaha oku id sawat

Okito ku tua timadang

Alansan tokou daa doid sawat

Poimpasi tokou osonong om aadang

Muzik TradisiSunting

Pada pesta Kaamatan, muzik dan lagu dari etnik Kadazan-dusun lebih banyak dipermainkan. Antaranya lagu Sayang Kinabalu yang menjadi lagu popular masyarakat Sabah. Tidak dilupakan juga, Gong dan Kulintangan akan dimainkan setelah upacara Momogot Parai, ia menunjukkan kesyukuran atas Padi yang diberikan oleh Bambarayon. Selain itu, muzik bambu juga dimainkan, seperti Suling, Sompoton, Bungkau, Sundatang, Babadon dan Bangau akan diperkenalkan di KDCA serta kawasan perlancongan di Sabah.

Tarian TradisiSunting

Antara sambutan menarik yang diadakan ialah persembahan dan pertandingan tarian Sumazau. Tarian ini ditarikan oleh kaum petani terdiri daripada lelaki dan perempuan dengan memakai pakaian tradisional mereka. Tarian ini dengan iringan paluan gong. Tarian ini ditarikan dengan kedua-dua tangan diangkat ke paras bahu dan dikibar-kibarkan umpama kipasan sayap burung, mengikut alunan rentak yang dimainkan.

Tarian Melanggang juga ditarikan semasa malam Kedua pesta kaamatan, upacara Habot, yang menandakan kesyukuran dan kegembiraan dalam kaum kadazan dusun.

SugandoiSunting

Sugandoi merupakan salah satu pertandingan terkenal semasa sambutan perayaan Pesta Kaamatan selain daripada Unduk Ngadau. Pada masa dahulu kala, Sugandoi adalah "semangat’ yang diseru oleh Bobohizan dan ditinggalkan di dalam sebuah tempayan besar yang dikenali sebagai ‘Kakanan’ oleh suku Kadazan Tangaah. Sugandoi juga dikatakan sebagai entiti yang boleh menjaga kebajikan sesebuah keluarga yang menjaganya melalui satu upacara yang dinamakan ‘Moginakan’, yang mana semangat ini akan memberikan nasib yang baik kepada keluarga tersebut termasuklah dalam faktor kesihatan dan rezeki dalam bentuk makanan. Turut dijelaskan oleh seorang Canselor UMS menurut Sugandoi ialah;

Sugandoi merupakan mantera yang didendang oleh Bobolian untuk memuja ‘semangat’ yang memberi rezeki. Ini konsep kerohanian tradisional mengikut naratif tersendiri tiap sub-etnik yang pelbagai itu. Secara am, Sugandoi itu seakan-akan persembahan kidung istimewa untuk satu semangat kudus

Ketika upacara ritual bagi memuja Sugandoi, Bobohizan akan mengucapkan mentera (inait/rinait) yang dikenali sebagai ‘Monugandoi’. Mentera tersebut berupa nyanyian yang kedengaran seolah-olah memuji sang pencipta (Kinoingan) termasuklah juga ‘Sugandoi’. Maka tidak hairanlah mengapa mereka menamakan pertandingan menyanyi dalam bahasa KadazanDusun itu sebagai ‘Sugandoi’.

Pertandingan Sugandoi diadakan pada setiap bulan Mei sempena bulan menyambut Pesta Menuai (Kaamatan) atau ‘Tadau Kaamatan’ di setiap daerah di negeri Sabah dan beberapa pusat KDCA di Semenanjung Malaysia seperti Lembah Klang, Pulau Pinang dan Johor. Pada Masa kini, Sugandoi bertujuan mencungkil bakat-bakat nyanyian yang ada di Sabah tanpa mengira peringkat umur iaitu kanak-kanak, dewasa atau golongan veteran. Bagaimanapun, lazimnya penyertaan ini hanyalah kepada mereka yang berdarah atau berketurunan (KadazanDusun dan Murut (KDM) sahaja, biasanya dibahagikan kepada 4 (empat) kategori iaitu;

  • Sugandoi Dazanak (kanak-kanak)
  • Sugandoi remaja dan dewasa (terbuka)
  • Sugandoi Songkotoun (veteran).Kesemua peserta Sugandoi diwajibkan untuk memakai baju tradisional daerah masing-masing kerana pakaian juga memainkan peranan penting dalam mempengaruhi markah daripada juri.

Sebanyak 41 daerah akan bertanding di mana pemenang bagi setiap daerah tersebut akan menjadi wakil ke peringkat paling tinggi iaitu peringkat negeri yang akan diadakan di Hongkod Koisaan Kadazan Dusun Cultural Association (KDCA), Penampang, Sabah.[8] Sugandoi juga merupakan salah satu cara untuk mempromosikan bahasa dan budaya masyarakat KDM kepada masyarakat luar terutamanya dalam kalangan pelancong luar negara. Seharusnya para belia, peserta Sugandoi dan masyarakat Kadazan-Dusun dan Murut menghayati lirik dan maksud bahasa di dalam setiap bait lirik yang dinyanyikan mereka kerana nilai budaya dan identiti bahasa dalam lagu-lagu bahasa Dusun itu sendiri terkandung elemen-elemen budaya yang harus dipertahankan sepanjang zaman. Seharusnya pertandingan Sugandoi ini diteruskan sampai bila-bila demi memartabatkan bahasa dan budaya kaum KadazanDusun/Murut sehingga dikenali seantero dunia.[9]

Mitologi KaamatanSunting

Seruan dan menenangkan dilakukan berkenaan dengan Bambarayon, Dewa, Dewa dan Roh, yang mungkin telah terluka oleh perbuatan salah manusia.

Pemurnian dilakukan berkenaan dengan keperluan manusia dan rohani untuk pengampunan diikuti dengan ketetapan untuk menjadikan diri mereka layak menerima anugerah kehidupan daripada Tuhan.

Pemulihan diperlukan untuk memastikan kesihatan dan kesejahteraan Bambarayon, Sunduan (roh manusia) dan makhluk rohani yang lain.

Penyatuan semula direalisasikan berkenaan dengan penggabungan semula semangat tujuh dalam satu Huminodun di Bambarayon (semangat padi) serta berkenaan dengan keperluan manusia untuk disepadukan dalam badan, minda dan roh dalam konsep tujuh. -dalam satu ketuhanan dalam kemanusiaan, serta penyatuan semula Bambarayon dengan Sunduan manusia.

Akhir sekali, bacaan, lagu pujian dan kesyukuran (Sugandoi) diperhatikan sebagai sesuai untuk semua ciptaan untuk menyatakan rasa terima kasih dan penghargaan mereka atas anugerah kehidupan (melalui Huminodun) dan semua sistem sokongan kehidupan di bumi yang Pencipta mereka dengan penuh kasih dan murah hati berikan kepada mereka. Perayaan Kaamatan dengan itu disambut untuk memperingati "Cinta Terbesar dari semua", dalam arti: "Pasangan Pencipta (Kinoingan & Sumundu) sangat menyayangi Kadayan dan dunia mereka sehingga mereka mengorbankan Anak Perempuan tunggal mereka Ponompuan (Huminodun) untuk menyelamatkan mereka. daripada kemusnahan akibat kemarau yang teruk dan kelaparan kerana maksiat dan kedurhakaan.”

Perayaan Kaamatan ini dilambangkan dengan perkongsian hasil tuaian baru (diwujudkan daripada tubuh Huminodun yang dikorbankan) oleh semua ahli ilahi, manusia dan rohani dari keluarga Kadayan manusia ilahi mistik yang sering disebut oleh Bobolian sebagai "Tangaanak do Bambarayon" yang bermaksud "Anak-anak Bambarayon".

Hari ini, perayaan Kaamatan telah menjadi salah satu perayaan kebangsaan utama Malaysia. Malangnya, intipati, maksud sebenar dan tujuan perayaan Kaamatan dalam konteks budaya dan sistem kepercayaan peraya asalnya (kaum Kadazandusun) terus mengelak daripada beribu-ribu perayaan setiap tahun. Lebih daripada sebelumnya, perayaan Kaamatan memerlukan orientasi semula dalam persembahannya kepada masyarakat global supaya ia difahami, dihayati, dan dihormati dengan betul dari segi asal usul sejarah, kepentingan budaya dan rohani serta perspektif kontekstualnya. Perlu disedari bahawa perayaan Kaamatan seperti yang disambut hari ini hanyalah sebahagian daripada agama dan budaya Momolian tradisional Kadazandusun yang holistik, yang sama sekali tidak kurang daripada budaya dunia yang lain.

Kisah Huminodun dan Unduk NgadauSunting

Melalui Pesta Kaamatan, Kadazandusun berkongsi hasil penuaaian mereka, mengidolakan Huminodun, memulihkan dan mengukuhkan keamanan dan keharmonian, menjalin persahabatan baharu dan membuat muzik untuk menari irama kehidupan yang hanya mereka pelajari untuk hidup.

Apabila tiba masanya untuk Kinoingan (Tuhan) dan Sumundu naik ke Syurga (Libabou), Sumundu mengingatkan Kinoingan bahawa mereka masih belum melakukan beberapa upacara adat termasuk jamuan besar untuk semua orang yang mereka cipta. Kerana permintaan Huminodun bahawa ia dilakukan "untuk memberikan kasih sayang dan penghormatan mereka kepadanya untuk warisan orang-orang di dunia ini".

Kinoingan menurunkan pemimpin yang layak dilantik, mahir kepelbagaian bahasa, adat dan budaya dunia. Kemudian Kinoingan menyediakan hasil tuaian yang melimpah ruah dan menyediakan orang ramai untuk mengadakan kenduri yang paling besar dan paling agung daripada semua, Moginakan Kaamatan. Walau bagaimanapun, semasa kenduri terbesar Kinoingan tidak gembira kerana dia merasakan kasih sayang bapa kepada Huminodun dan membayangkan bahawa dia pasti akan memimpin pesta itu sekiranya dia masih hidup. Jadi dia memainkan lagu Singkokolu khas dengan Sompoton-Nya (Pipa Buluh) dan memanggil nama anak perempuannya.

Sambutan Pesta KaamatanSunting

Kebanyakan orang terutamanya masyarakat Sabah akan berkunjung ke Kadazandusun Cultural Association (KDCA) untuk menyambut Kaamatan dan melihat pertandingan kemuncak, Antaranya adalah untuk menyaksikan acara pertandingan ratu cantik atau dikenali sebagai "Unduk Ngadau". Namun ada beberapa masyarakat sabah akan balik kampung, untuk bersama-sama dengan keluarganya dikampung untuk sambut Pesta Kaamatan. Ditandai dengan kata atau ucapan 'Doi Sinduvan' oleh Nenek mereka dikampung sebagai erti [Berkat semangat].

Ritual KaamatanSunting

Bobolian Odu Miada Gumarang berkongsi bahawa Kaamatan mempunyai tujuh upacara iaitu:

  1. Mamayayat/Mogkodim Pouli Bambarayon (Permulaan panggilan pulang untuk Bambarayon)
  2. Magahau (Magavau), Mongondut/Mongombos (Humabot) om Modsoluhut do Bambarayon (Misi mencari dan menyelamat)
  3. Mamabas (Meredakan)
  4. Momodsu (Pembersihan atau penyucian)
  5. Monoguli (Pemulihan)
  6. Monumad (Memberi makan)
  7. Moginakan Kopiobpinaian om Karayahan doid Kinoingan (Hari raya perjumpaan dan kesyukuran kepada Tuhan)


Bobolian Aki Sator Gadut menghuraikan Moginakan sebagai gabungan dua perkataan Kadazandusun Moginum (minum) dan Makan (makan) dan sebagainya secara ringkas moginakan bermaksud pesta. Walau bagaimanapun, dalam konteks pasca Pesta Menuai, moginakan mempunyai kepentingan budaya dan rohani yang istimewa kepada Kadazandusun. Dalam makna dan tujuan yang paling dalam, moginakan menggabungkan unsur-unsur tindakan sosio-spiritual berikut:

  1. Refleksi dan pemurnian (Koimbolitan/Momulangga)
  2. Penubuhan Keamanan dan Keharmonian (Kopibabasan)
  3. Perkongsian (Kohompitan)
  4. Re-union/Communion (Kopiisaan)
  5. Peringatan penebusan (Kahandaman di Huminodun)
  6. Kesyukuran (Koponongkotoluadanan)
  7. Pembaharuan (Kosolimboguan Mononglumaag)

       

Kaamatan moginakan tidak boleh dikelirukan dengan pelbagai lagi upacara moginakan Kadazandusun yang lain dengan tujuan dan kepentingan khusus mereka sendiri.

Pautan luarSunting

  1. ^ "Kaamatan 2021" bahagian apa itu kaamatan.
  2. ^ "About Kaamatan " (Bahasa Inggeris) di Tulis oleh KDCA Sabah.
  3. ^ "Pesta Ka’amatan: Sejarah, Makanan & Signifikasi" ditulis oleh Bibi Mokrat bertarikh 30 Mei 2017 melalui portalnya Butterkicap.
  4. ^ Makanan tradisi Sabah kekalkan suasana Pesta Kaamatan ditulis oleh Yun Mikail bertarikh Mei 31, 2021 dari laman Berita Harian.
  5. ^ "13 Makanan Tradisional Kadazan Yang Kian Hilang (Ada Kena TRY)" OLEH ITAWRAH
  6. ^ Kemuncak sambutan Kaamatan: Ribuan pengunjung banjiri Hongkod Koisaan di BH dari Mohd Izham Unnip Abdullah - Mei 29, 2019 @ 6:35pm
  7. ^ Baju Tradisi KadazanDusun
  8. ^ "Sejarah Sugandoi" dicipta oleh Sentiasa Panas
  9. ^ Apa yang perlu kita tahu mengenai Sugandoi? 8th feb 2019 by komitiswag