Sabah

negeri Malaysia di pulau Borneo

Koordinat: 5°15′N 117°0′E / 5.250°N 117.000°E / 5.250; 117.000

Sabah ialah salah satu negara (sekarang wilayah) yang terletak di bahagian utara pulau Borneo, di Ibu negeri Sabah ialah Kota Kinabalu, yang dahulunya dikenali sebagai Jesselton. Sabah juga sering dirujuk sebagai "Negeri di Bawah Bayu" kerana kedudukan wilayah tersebut yang sangat strategik di bawah laluan angin monsun dan tidak pernah dilanda ribut taufan, kecuali beberapa ribut tropika berskala kecil. Sabah terkenal dengan Gunung Kinabalu yang telah menjadi satu simbol utama wilayah ini.

Sabah
Flag of Sabah
Coat of arms of Sabah
Nama panggilan: 
Negeri Di Bawah Bayu'[1]
Moto: 
Sabah Maju Jaya[2]
Lagu: Sabah Tanah Airku[3]
Sabah Tanah Airku
      Sabah di       Malaysia
      Sabah di       Malaysia
British Borneo Utara1882
Penduduk Jepun1942
Jajahan Mahkota British15 Julai 1946
Memperoleh pemerintahan sendiri31 Ogos 1963[4][5][6][7]
Bergabung dengan Malaysia[8]16 September 1963[9]
Ibu negeri
(dan kota terbesar)
Kota Kinabalu
Bahagian
Kerajaan
 • JenisSistem Demokrasi Berparlimen
 • BadanDewan Undangan Negeri Sabah
 • Yang di-Pertua NegeriJuhar Mahiruddin
 • Ketua MenteriHajiji Noor
(GRSPNBERSATU)
Luas
 • Jumlah73,904 km2 (28,534 batu persegi)
Paras tertinggi4,095 m (13,435 ft)
Penduduk
 (2018)[10]
 • Jumlah 3,900,000 (2nd)
 • Kepadatan52/km2 (130/batu persegi)
Demonym(s)Orang Sabah
Demografik (2010)[11]
 • Kumpulan etnik
 • DialekBorneo • [[ Sabah]] • Bahasa Indonesia Sabah • Bahasa Kadazandusun • Hakka
Other
Indeks negeri
 • HDI (2018)0.704 (high) (15th)[12]
 • TFR (2017)1.4[10]
 • GDP (2018)RM84,960 juta[10]
Zon waktuUTC+8 (MST[13])
Poskod
88xxx[14] to 91xxx[15]
Kod kawasan087 (Inner District)
088 (Kota Kinabalu & Kudat)
089 (Lahad Datu, Sandakan & Tawau)[16]
Kod ISO 3166H (MY-12, 47–49)[17]
Pendaftaran kenderaanSA, SAA, SAB, SAC, SY, SYB, SYC, SYD, SYE, SYF, SYG, SYH, SYI, SYJ, SYK, SYL, SYM, SYN (Pantai Barat)
SB (Beaufort)
SD (Lahad Datu)
SK (Kudat)
SS, SSA, SM (Sandakan)
ST, STA, SW (Tawau)
SU (Keningau)[18]
Nama bekasBorneo Utara
Bahasa rasmiMelayu dan Inggeris
Bahagian MemanduKiri
Voltan elektrik230 V, 50 Hz
Laman webTapak web rasmi

EtimologiSunting

Asal-usul nama "Sabah" dikatakan kurang jelas, dan terdapat banyak teori yang telah timbul. Salah satu contoh teori ialah ketika Sabah masih di bawah pemerintahan Kesultanan Brunei, ia dirujuk sebagai seludang pada asal nama sabah, nama seludang dari 700 tahun yang lalu yang dinamakan 'seludang' oleh masyarakat moyang dulu kerana seludang tersebut oleh masyarakat tempatan sabah, namun begitu, terdapat perbezaan antara lain di sekitar Kepulauan Borneo. Disebabkan juga lokasi Sabah yang berhubung dengan Brunei, telah dikatakan bahawa Sabah ialah perkataan Melayu Brunei yang bermaksud hulu[19] atau sebelah utara sungai.[20] perkataan Melayu yang ertinya tempat di mana gula kabung diekstrak. Sabah juga merupakan perkataan Arab yang bermaksud matahari terbit. Kehadiran pelbagai teori ini menjadikan ia sukar untuk menentukan asal sebenar nama wilayah ini.[21]

Sesetengah teori juga mengatakan bahawa Sabah pernah dirujuk sebagai Seludang dalam teks 1365 Jawa yang dikenali sebagai Nagarakretagama ditulis oleh Empu Prapañca.[22]

GeografiSunting

 
Gunung Kinabalu, gunung yang tertinggi

Bahagian barat Sabah amnya adalah kawasan pergunungan dengan Banjaran Crocker merupakan banjaran yang mempunyai tinggi sekitar 1,000 hingga 4,000 meter. Pada ketinggian 4,095 meter, Gunung Kinabalu merupakan gunung yang tertinggi di Kepulauan Borneo dan diiktiraf sebagai gunung yang kesepuluh tertinggi di Asia Tenggara.

Hutan belantara di Sabah dikategorikan sebagai hutan hujan tropika dan merupakan tuan rumah kepada pelbagai jenis tumbuhan dan hidupan liar. Taman Negara Kinabalu telah disenaraikan sebagai Tapak Warisan Dunia oleh UNESCO pada tahun 2000 kerana kekayaannya dalam kepelbagaian tumbuhan, juga digabungkan dengan keadaan geologi, topografi serta iklim yang unik.[23]

Berada berdekatan Gunung Kinabalu ialah Gunung Tambuyukon yang mempunyai ketinggian 2,579 meter dan merupakan puncak ketiga tertinggi di negeri ini.[24] Bersebelahan dengan Banjaran Crocker pula ialah Banjaran Trusmadi dengan puncaknya Gunung Trusmadi yang merupakan gunung kedua tertinggi di negeri ini selepas Gunung Kinabalu dengan ketinggian 2,642 meter.

 
Pemandangan di Ranau yang sememangnya terkenal dengan kawasan bergunung-ganang.

Bahagian tengah dan timur Sabah secara amnya terdiri daripada banjaran gunung, dataran dan juga bukit. Sungai Kinabatangan bermula dari banjaran melalui kawasan tengah ke arah pantai timur sehinggalah keluar ke Laut Sulu.[25] Ia adalah sungai kedua terpanjang di Malaysia selepas Sungai Rajang yang terdapat di Sarawak. Hutan di sekeliling lembah sungai juga mengandungi pelbagai habitat hidupan liar.[25]

Lain-lain kawasan hidupan liar yang penting di Sabah termasuk Lembangan Maliau, Lembah Danum, Tabin, Imbak Canyon dan Sepilok.[26] Tempat-tempat ini adalah sama ada ditetapkan sebagai taman negara, rizab hidupan liar, hutan rizab, atau hutan simpan.[26]

Lebih tiga suku daripada penduduk manusia mendiami dataran pantai. Bandar-bandar utama dan pusat bandar telah tumbuh di sepanjang pantai Sabah. Kawasan pedalaman masih jarang berpenghuni dan lebih tertumpu kepada perkampungan sahaja.

SejarahSunting

Penghijrahan manusia ke rantau ini dipercayai berlaku kira-kira 20,000-30,000 tahun dahulu. Dipercayai, bahawa manusia awal ini adalah daripada bangsa Australoid dan juga Negrito. Gelombang penghijrahan manusia yang seterusnya dipercayai adalah daripada bangsa Austronesia Mongoloid yang berlaku sekitar 3000 SM.

Empayar BruneiSunting

Pada awal abad ke-7, sebuah komuniti yang dikenali sebagai Vijayapura, juga berkaitan dengan Empayar Srivijaya telah dijangkakan mempunyai kaitan dengan Empayar Brunei yang wujud di sekitar pantai laut Borneo.[27] Satu lagi kerajaan yang disyaki telah wujud awal abad ke-9 adalah Po Ni, kerajaan ini telah dipercayai wujud pada muara Sungai Brunei dan merupakan pendahulu kepada Kesultanan Brunei.[28] Kesultanan Brunei bermula selepas pemerintah Brunei memeluk Islam. Semasa pemerintahan sultan kelima yang dikenali sebagai Bolkiah antara 1473-1524, wilayah kekuasaan sultan merangkumi Sabah, Kepulauan Sulu dan Manila di utara, dan Sarawak sehinggalah Banjarmasin di selatan.[29] Pada tahun 1658, Sultan Brunei menyerahkan bahagian utara dan timur Borneo kepada Sultan Sulu atas keberhasilan dalam menyelesaikan sebuah perang saudara yang berlaku di Brunei, tetapi banyak sumber mengatakan Brunei tidak pernah menyerahkan sedikit pun tanah di bahagian Sabah kepada Kesultanan Sulu.[30]

Borneo Utara BritishSunting

 
Alexander Dalrymple, seorang pegawai Syarikat Hindia Timur Inggeris yang telah menyimpulkan satu perjanjian dengan Sultan Sulu bagi membolehkan beliau menubuhkan sebuah pos perdagangan di kawasan Sulu.

Pada tahun 1761, Alexander Dalrymple, seorang pegawai Syarikat Hindia Timur British menyimpulkan satu perjanjian dengan Sultan Sulu untuk membolehkan beliau menubuhkan sebuah pos perdagangan pada sebahagian kawasan Sabah yang terletak di bawah kekuasaan Sulu, walaupun ramai yang menjangkakan ia akan menemui kegagalan.[31] Pada tahun 1846, pulau Labuan di pantai barat Sabah telah diserah kepada pihak British oleh Sultan Brunei dan pada tahun 1848 ia telah menjadi jajahan British dengan perjanjian penyerahan dari Sultan Brunei diperbaharui pada 1877, manakala bahagian pantai timur Sabah diserahkan oleh Kesultanan Sulu pada 1878.[32][33][34] Berikutan satu siri pemindahan, hak ke atas Borneo Utara telah dipindahkan ke Alfred Dent, dimana pada tahun 1881 telah dibentuk Persatuan Provinsi Borneo Utara British yang merupakan pendahulu kepada Syarikat Borneo Utara British.[35] Pada tahun berikutnya, Syarikat Borneo Utara British telah dibentuk dan Kudat telah dijadikan sebagai pusat pemerintahan. Namun pada tahun 1883, pusat pemerintahan telah dipindahkan ke Sandakan. Pada tahun 1885, British, Sepanyol, dan Jerman menandatangani Protokol Madrid bagi mengiktiraf kedudukan Sepanyol di Kepulauan Sulu dan sebagai balasan, Sepanyol melepaskan semua tuntutannya ke atas Borneo Utara.[36] Pada tahun 1888, Borneo Utara telah menjadi naungan British.

Di sebalik status sebagai salah satu negeri di Malaysia yang diiktiraf di peringkat antarabangsa, Filipina meletakkan tuntutan yang sangat aktif terhadap bahagian timur Sabah, yang mana Malaysia telah menolak ia sebagai "bukan isu".[37]

Pendudukan JepunSunting

Sebagai salah satu siri dalam Perang Dunia Kedua, tentera Jepun telah mendarat di Labuan pada 1 Januari 1942 dan terus menguasai seluruh pulau Borneo. Dari tahun 1942-1945, angkatan tentera Jepun telah menguasai Borneo Utara dan pulau-pulau disekelilingnya. Pengeboman oleh Tentera Bersekutu juga telah menyebabkan banyak kemusnahan bandar-bandar, antara yang paling teruk adalah Sandakan. Di Sandakan juga telah dibina sebuah kem yang dikendalikan oleh pihak Jepun bagi menyiksa tawanan perang British dan Australia. Tahanan tersebut menderita pada keadaan yang sangat tidak berperikemanusiaan, dan pengeboman oleh pihak Tentera Bersekutu telah menyebabkan Jepun terpaksa memindahkan kemnya ke pedalaman Ranau yang berada pada 260 kilometer. Semua bilangan banduan telah dikurangkan kepada 2,504 dan juga dipaksa untuk berarak ke Kawat Maut Sandakan. Kecuali bagi enam tahanan Australia, dimana semua banduan telah meninggal dunia ketika itu. Perang ini berakhir pada 10 September 1945. Selepas tentera Jepun menyerah kalah, Borneo Utara telah ditadbir oleh Pentadbiran Tentera British dan pada tahun 1946 negeri ini dengan rasminya menjadi Jajahan mahkota British. Jesselton telah menggantikan Sandakan sebagai pusat pemerintahan dan British terus memerintah Borneo Utara.

Pemerintahan SendiriSunting

Selepas tamatnya Perang Dunia II, wilayah ini telah ditadbir oleh Pentadbiran Tentera British dan kemudian dipindahkan kepada kerajaan Jajahan Mahkota pada tahun 1946 disebabkan oleh Syarikat Borneo Utara British mengalami kesulitan disebabkan kos yang tinggi untuk membina semula Borneo Utara.[38] Tugas memulihkan wilayah ini diambil alih oleh kerajaan jajahan Mahkota dengan gabenor Jajahan Mahkota pertama yang dilantik ialah Edward Twining pada 5 Mei 1949. Ralph Hone telah menggantikan beliau untuk meneruskan pembinaan semula Borneo Utara dan kemudian Roland Turnbull sehingga gabenor terakhir Jajahan Mahkota William Goode. Setelah semua projek pembinaan semula telah selesai, kerajaan Jajahan Mahkota kemudian mengambil keputusan untuk memberikan pemerintahan sendiri kepada Borneo Utara pada 31 Ogos 1963 iaitu 16 hari sebelum penubuhan Persekutuan Malaysia pada 16 September 1963.[38] Tarikh 31 Ogos 1963 juga merupakan Hari Kemerdekaan Sabah.[39]

Persekutuan MalaysiaSunting

 
Pengisytiharan Malaysia telah diadakan di Jesselton, Borneo Utara pada 16 September 1963.

Pada 31 Ogos 1963, Borneo Utara telah mencapai pemerintahan sendiri dan pada tahun 1962, Suruhanjaya Cobbold telah ditubuhkan oleh pihak British bagi memungut dan menentukan pandangan rakyat negeri ini dan juga Sarawak sama ada menyokong cadangan untuk membentuk Persekutuan Malaysia ataupun sebaliknya. Suruhanjaya ini ternyata digemari oleh penduduk dan kebanyakan pemimpin masyarakat etnik Sabah seperti, Tun Mustapha yang mewakili umat Islam, Tun Fuad Stephens mewakili pribumi yang bukan Islam, dan Khoo Siak Chew yang mewakili kaum Cina menyokong pembentukan. Akhirnya pada 16 September 1963, Borneo Utara dengan rasminya bersatu dengan Tanah Melayu, Sarawak dan juga Singapura bagi membentuk Persekutuan Malaysia.[40][41][42]

Sebelum pembentukan Malaysia sehingga tahun 1966, Indonesia telah mengamalkan dasar bermusuhan ke atas pihak British yang berselindung disebalik Tanah Melayu, dan apabila wujudnya Malaysia. Perang telah diisytiharkan berpunca dari apa yang dianggap Presiden Indonesia iaitu Sukarno sebagai pengembangan pengaruh British di rantau ini dan niat mereka untuk merampas kawalan ke atas keseluruhan Borneo yang berada di bawah kekuasaan Republik Indonesia. Tun Fuad Stephens telah menjadi ketua menteri Sabah yang pertama. Manakala, Tun Mustapha menjadi Yang di-Pertua Negeri yang pertama. Sabah mengadakan pilihan raya negeri yang pertama pada tahun 1967. Sehingga 2013, sebanyak 11 pilihan raya negeri telah diadakan. Sehingga kini, Sabah sudah mempunyai 14 ketua menteri dan 10 Yang di-Pertua Negeri. Mulai tahun 1970, pelarian Filipina dari Mindanao yang terdiri daripada Orang Moro dan Suluk mulai tiba di Sabah hasil daripada Pemberontakan di Selatan Filipina dan mula mengambil tempat dalam wilayah.[43] Pada 14 Jun 1976, kerajaan Sabah telah menandatangani perjanjian dengan Petronas, iaitu syarikat gali minyak dan gas milik kerajaan persekutuan, namun pembahagian hak bagi pengeluaran dan hasil daripada petroleum yang ditemui di perairan Sabah hanyalah sebanyak 5%.[44]

Kerajaan wilayah (pada masa itu disebut sebagai negeri) Sabah telah menyerahkan Pulau Labuan dan 6 pulau kecil di sekelilingnya kepada kerajaan persekutuan Malaysia dan pada 16 April 1984, ia telah diisytiharkan sebagai Wilayah Persekutuan. Pada tahun 2000 pula, Kota Kinabalu telah diisytiharkan status bandaraya, menjadikannya bandar ke-6 di Malaysia dan merupakan bandar pertama di wilayah ini. Juga pada tahun tersebut, Taman Negara Kinabalu telah diiktiraf oleh UNESCO sebagai Tapak Warisan Dunia menjadikan ia tapak warisan yang pertama di negara ini yang mendapat pengiktirafan seperti itu. Pada tahun 2002, Mahkamah Keadilan Antarabangsa telah memutuskan bahawa Pulau Sipadan dan Ligitan yang telah lama menjadi isu hangat di antara Indonesia dan Malaysia adalah sebahagian dari Sabah dan juga Malaysia.[45]

Pertikaian Borneo UtaraSunting

Pertikaian Borneo Utara adalah hasil daripada tuntutan pihak Filipina terhadap kawasan bahagian timur Sabah di Malaysia (Sabah dikenali sebagai Borneo Utara sebelum pembentukan Persekutuan Malaysia pada tahun 1963). Filipina, melalui warisan Kesultanan Sulu menyatakan bahawa Sabah hanya dipajak oleh Syarikat Borneo Utara British dan Sulu masih mempunyai kedaulatan ke atasnya. Walau bagaimanapun, Malaysia menganggap pertikaian ini sebagai "bukan isu", kerana sudah sememangnya tidak ada keinginan dari rakyat sebenar Sabah untuk menjadi sebahagian daripada wilayah Filipina atau Kesultanan Sulu.[46][47] Seperti yang telah dinyatakan oleh Setiausaha Agung Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu yang ke-3 iaitu U Thant, kemerdekaan Borneo Utara adalah hasil daripada hasrat majoriti rakyat wilayah tersebut sendiri pada pilihan raya 1963.[48]

Ini diperkukuh lagi dengan pernyataan Mahkamah Keadilan Antarabangsa bahawa,

... Tidak kira bagaimana menuntut, berdasarkan instrumen undang-undang lama atau kuasa, (kecuali dalam keadaan yang paling luar biasa) mengguna pakai undang-undang ke atas hak yang bukan merupakan pemerintahan sendiri ke atas orang yang hendak menuntut kemerdekaan dan mewujudkan kedaulatan mereka melalui penentuan nasib sendiri.[48]

Kerajaan wilayahSunting

Wilayah Sabah ditadbiri oleh Dewan Undangan Negeri dan Jemaah Menteri atau Kabinet wilayah. Dewan Undangan Negeri merupakan kuasa tertinggi dalam menetapkan polisi di dalam negeri.[49] Kabinet Negeri bertanggungjawab kepada Dewan Undangan Negeri yang diwakili oleh pelbagai Ahli Dewan Undangan Negeri (60 kawasan) yang dipilih rakyat melalui Pilihan raya Umum setiap lima tahun.[49] Ia diketuai oleh Yang di-Pertua Negeri yang dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong Malaysia.[49] Jabatan Ketua Menteri merupakan tiang pentadbiran negeri[50] yang menempatkan pejabat Ketua Menteri, Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri serta lain-lain pejabat.

PentadbiranSunting

Sabah terdiri dari lima bahagian yang seterusnya dibahagikan lagi kepada 27 daerah.

 

Semasa pemerintahan British, Residen telah dilantik untuk mentadbir setiap bahagian dan disediakan dengan sebuah istana (Istana). Pentadbiran setiap bahagian ini lebih kurang sama dengan pentadbiran di British Malaya. Namun kini, jawatan Residen telah dimansuhkan dan digantikan dengan pegawai daerah bagi memerintah setiap daerah.

Nama Bahagian Daerah Luas (km²) Populasi (2010)[51]
1 Pantai Barat (Kota Kinabalu) Kota Belud, Kota Kinabalu, Papar, Penampang, Putatan, Ranau, Tuaran 7,588 1,067,589
2 Pedalaman (Keningau) Beaufort, Nabawan, Keningau, Kuala Penyu, Sipitang, Tambunan, Tenom 18,298 424,534
3 Kudat Kota Marudu, Kudat, Pitas 4,623 192,457
4 Sandakan Beluran, Kinabatangan, Sandakan, Telupid, Tongod 28,205 702,207
5 Tawau Kalabakan, Kunak, Lahad Datu, Semporna, Tawau 14,905 819,955

Seperti di seluruh Malaysia, kerajaan tempatan berada di bawah bidang kuasa kerajaan negeri.[52] Walau bagaimanapun, sejak penggantungan pilihan raya kerajaan tempatan ketika Darurat, dimana ianya sangat kurang sengit di Sabah berbanding lain-lain negeri, tidak ada pilihan raya tempatan kerana pihak berkuasa tempatan mempunyai pegawai mereka yang dilantik oleh majlis eksekutif kerajaan negeri.[53][54]

PolitikSunting

Menjelang pembentukan Malaysia pada tahun 1963, kerajaan sementara Borneo Utara telah menyerahkan Perjanjian 20 Perkara kepada kerajaan Malaya sebagai syarat sebelum menyertai Persekutuan. Borneo Utara bersetuju dengan pembentukan Malaysia dengan syarat bahawa hak-hak negeri mereka dilindungi. Pada mulanya, wilayah ini memasuki Malaysia sebagai wilayah autonomi. Walau bagaimanapun, bermula dari tempoh kedua pentadbiran BERJAYA di bawah pimpinan Datuk Harris, autonomi ini telah beransur-ansur terhakis di bawah pengaruh persekutuan dan hegemoni.[55] Antara perdebatan politik yang sering dibangkitkan oleh penduduk wilayah ini adalah penyerahan pulau Labuan kepada kerajaan Persekutuan dan perkongsian yang tidak sama rata serta eksploitasi sumber petroleum. Ini telah menyebabkan sentimen anti-persekutuan yang kuat sehingga terdapat panggilan untuk berpisah dari Persekutuan di kalangan rakyat Sabah.

Sehingga pilihan raya umum Malaysia, 2008, Sabah, bersama-sama dengan negeri Kelantan dan Terengganu, merupakan tiga negeri di Malaysia yang pernah diperintah oleh parti pembangkang. Diketuai oleh Datuk Seri Joseph Pairin Kitingan, PBS membentuk kerajaan selepas memenangi pilihan raya 1985 dan memerintah Sabah sehingga 1994. Pada pilihan raya 1994, walaupun PBS memenangi pilihan raya, pengambilalihan oleh komponen BN menyebabkan BN yang mempunyai majoriti kerusi dan seterusnya mengambil alih pimpinan kerajaan negeri.[56] Salah satu ciri unik politik Sabah adalah ketika satu dasar dimulakan oleh bekas Perdana Menteri Mahathir Mohamad pada tahun 1994 di mana jawatan ketua menteri diputar di kalangan pihak gabungan setiap 2 tahun tanpa mengira parti pada masa itu, teorinya telah memberikan satu jumlah sama rata bagi setiap kumpulan etnik utama untuk memerintah negeri ini. Walau bagaimanapun, amalan sistem ini bermasalah kerana waktu yang diberikan adalah terlalu singkat untuk mana-mana pemimpin untuk membawa keluar pelan jangka panjang.[57] Namun, amalan ini telah berhenti sejak dengan kuasa yang kini dipegang oleh majoriti dalam Dewan Undangan Negeri (DUN) oleh parti UMNO, yang juga memegang majoriti di parlimen kebangsaan.

Campur tangan langsung politik oleh kerajaan persekutuan, contohnya pengenalan [UMNO] dan pemansuhan pos ketua menteri pada awal Konflik PBS-BERJAYA pada tahun 1985, juga dengan bersama-sama memilih lantik puak saingan di Malaysia Timur yang kadang-kadang dilihat sebagai taktik politik oleh kerajaan persekutuan pimpinan UMNO untuk mengawal dan mengurus kuasa autonomi negeri-negeri Borneo.[58] Kerajaan persekutuan bagaimanapun cenderung untuk melihat bahawa tindakan ini adalah wajar sebagai pandangan sempit terhadap orang di wilayah ini yang kononnya tidak harmoni dengan pembangunan negara. Ini merumitkan hubungan kerajaan Persekutuan dan wilayah itu sehingga menjadi sumber perdebatan utama dalam politik Sabah.

EkonomiSunting

Ekonomi wilayah Sabah bergantung pada tiga sektor utama iaitu pembuatan, pertanian, pembalakan dan pelancongan. Petroleum dan minyak sawit kekal sebagai dua komoditi yang paling banyak dieksport. Import Sabah paling utama ialah dalam industri automotif, produk petroleum, baja, makanan serta barangan perkilangan.[59]

PembuatanSunting

 
Pelabuhan kontena di Teluk Sepanggar.

Terdapat beratus-ratus perusahaan kecil dan sederhana (PKS) dan industri kecil (IKS) di Sabah.[60] Beberapa syarikat juga telah mendapat nama seperti Gardenia. Kerajaan Sabah juga serius dalam mengejar perindustrian selaras dengan Pelan Koridor Pembangunan Sabah khususnya di kawasan Sepanggar dimana Taman Perindustrian Kota Kinabalu dan Terminal Pelabuhan Kontena Sepanggar terletak.

Pembalakan dan PertanianSunting

Sabah juga terkenal dengan hasil kayu balak,[61] tetapi dengan kekurangan yang semakin meningkat pada kadar yang membimbangkan, usaha ekologi untuk menyelamatkan baki hutan yang masih ada telah dibuat pada awal tahun 1982 melalui kaedah pemuliharaan hutan dengan mengumpul spesies benih kayu yang berbeza dan menjalankan penanaman semula. Bagaimanapun, minyak sawit telah muncul sebagai pilihan petani untuk ditanam sebagai tanaman pertanian.[62][63] Lain-lain produk pertanian penting dalam ekonomi Sabah termasuk juga getah dan koko.[64][65]

PelanconganSunting

Pelancongan, terutamanya eko-pelancongan, merupakan penyumbang utama kepada ekonomi Sabah. Pada tahun 2012, kira-kira 2,327,476 pelancong telah melawat Sabah[66] dan dijangkakan bahawa jumlah itu akan terus meningkat berikutan pelbagai aktiviti dan promosi yang diadakan oleh kerajaan negeri dan lembaga pelancongan negara. Selain itu, faktor kestabilan dan keselamatan wilayah ini juga telah menjadikannya sebagai salah satu destinasi yang dipilih oleh para pelancong. Antara destinasi yang menjadi tarikan utama pelancong adalah seperti Kolam air panas Poring, Tanjung Simpang Mengayau, Taman Pertanian Sabah, Taman Hutan Hujan Sandakan, Gunung Kinabalu, Lembah Danum, Sungai Padas, Pulau Sipadan, Pusat Pemuliharaan Orang Utan Sepilok, Long Pasia, Taman Pulau Penyu dan Monyet Proboscis Teluk Labuk.[67]

SosialSunting

BahasaSunting

Bahasa Melayu adalah bahasa kebangsaan yang dituturkan hampir seluruh etnik di wilayah ini dan dialek Sabah yang dipanggil Baku adalah sangat berbeza dengan dialek Johor-Riau yang dituturkan di Johor.[68] Manakala, Bahasa Inggeris adalah bahasa kedua di Sabah. Sabah juga mempunyai slanga sendiri yang banyak terdapat dalam Bahasa Melayu . Di samping itu, bahasa pribumi seperti Kadazan, Dusun, Bajau, Brunei dan Murut mempunyai segmen mereka sendiri pada siaran radio wilayah Sabah.

BangsaSunting

Rakyat Sabah dibahagikan kepada 32 kumpulan etnik, di mana hanya 28 diiktiraf sebagai Bumiputera, atau etnik asli Tanah Borneo [69]

Kumpulan etnik terbesar yang bukan asli Tanah Borneo adalah Bangsa Cina Han sebanyak (9%) Manakala dialek Cina yang berpengaruh di Sabah adalah Hakka dan diikuti oleh Kantonis dan Hokkien. Kebanyakan penempatan orang Cina di Sabah tertumpu di bandar dan pekan utama, iaitu di Kota Kinabalu, Sandakan dan juga Tawau. Kumpulan etnik pribumi yang terbesar di Sabah ialah Kadazan-Dusun, diikuti dengan Bajau, Brunei dan Murut. Terdapat juga sebilangan kecil kaum India dan lain-lain bangsa Asia di Sabah berbanding di Semenanjung Malaysia. Orang Cocos dan Tidong juga merupakan salah satu etnik minoriti yang tinggal di Sabah terutamanya di Bahagian Tawau. Secara umumnya, semua orang yang datang dari Sabah dikenali sebagai "Orang Sabah" atau (Sabahan dalam bahasa Inggeris) dan mereka juga menganggap diri mereka seperti itu.

Demografi Sabah terdiri daripada pelbagai kumpulan etnik, antaranya:[70]

Lain-lain bangsa:

BudayaSunting

Penduduk wilayah ini terdiri dari berbagai kaum dengan latar belakang kebudayaan masing-masing. Penduduk aslinya terdiri daripada sekurang-kurangnya 30 kumpulan[72] dengan menggunakan lebih dari 50 bahasa dan tidak kurang dari 90 dialek. Antaranya ialah Kadazandusun, Bajau, Melayu Brunei, Murut, Kedayan, Bisaya, Irranun, Rungus, Kimarang, Kwijau, Lundayeh, Ubian, Binadan, Orang Sungai, Tatana, Tagaas, Suluk dan lain-lain.

PendudukSunting

Populasi di Borneo Utara – Statistik 1960[73]
(sekarang Sabah dan Labuan)
Populasi Peratus
Kadazan-Dusun
  
32%
Murut
  
4.9%
Bajau
  
13.1%
Melayu Brunei
  
0.4%
Lain-lain bangsa Muslim
  
15.8%
Orang Indonesia
  
5.5%
Orang Filipina
  
1.6%
Cina
  
23%
Sumber: Borneo Utara British (1961)

Penduduk Sabah meningkat sebanyak 651,304 pada tahun 1970 dan meningkat lagi kepada 929,299 selepas sedekad. Tetapi dalam dua dekad selepas tahun 1980, populasi penduduk wilayah ini meningkat dengan sangat ketara dengan mempunyai penduduk sebanyak 1.5 juta secara mengejut dan mencapai 2,468,246 menjelang tahun 2000. Sehingga tahun 2019, bilangan ini telah berkembang lagi sehingga 3,629,211, dengan warga asing yang menjadikan 21%(700,190) daripada jumlah populasi di wilayah ini.[74]


Populasi di Sabah – Statistik Mac 2019
Populasi Peratus
Kadazan-Dusun
  
22.6%
Murut
  
6.1%
Bajau
  
11%
Melayu Brunei
  
5%
Lain-lain bumiputera[75]
  
23.4%
Cina
  
9.1%
Lain-lain bukan bumiputera
  
1.1%
Warga Asing
  
21.8%
Sumber: Jabatan Perangkaan, Malaysia.

Populasi yang dianggarkan berdasarkan kumpulan etnik pada tahun Mac 2019 adalah seperti berikut:

  • Kadazan-Dusun: 22.6% (869,647)
  • Bajau: 11% (488,672)
  • Melayu Brunei: 5% (150,029)
  • Murut: 6.1% (199,611)
  • Lain-lain bumiputera:[75] 23.4% (901,964) – yang meliputi kaum Rungus, Murut, Iranun, Bisaya, Tatana, Lun Bawang dan Lun Dayeh, Tindal, Kadazan,Tobilung, Kimaragang, Suluk, Ubian, Tagal, Timogun, Nabay, Kedayan, Orang Sungai, Makiang, Minokok, Mangka’ak,Dusun, Lobu, Bonggi, Tidong, Bugis, Ida’an (Idahan), Begahak, Kagayan, Talantang, Tinagas, Banjar, Gana, Kuijau, Tombonuo, Dumpas, Peluan, Baukan, Sino,Dayak(murut), Iban
  • Cina (majoriti Hakka): 9.1% (270,049)
  • Lain-lain bukan bumiputera: 1.1% (44,052)
  • Warga Asing (Filipina, Indonesia): 21.8% (700,190)

PendidikanSunting

Pendidikan di wilayah ini telah bermula sejak zaman penjajah lagi, ketika itu sebuah sekolah telah dibina pada tahun 1883 di Sandakan oleh pihak misionari Roman Katolik.[76] Pelaksanaan pendidikan di Sabah juga diteruskan ketika Perang Dunia ke-II di mana ketika waktu pemerintahan Jepun, falsafah Jepun diajarkan kepada penduduk tempatan.[76] Namun ianya tamat apabila kekalahan Jepun dan diteruskan kembali dengan pendidikan Barat.[76] Pelan pendidikan lima tahun telah dilaksanakan dan digubal semasa tempoh 1947–1952 oleh pihak British.[76] Antara perkara yang ditekankan dalam pelan pendidikan ini adalah seperti; enam tahun pendidikan sekolah rendah untuk semua, pembanterasan buta huruf, pendidikan kesihatan dan pertanian, pendidikan untuk kanak-kanak perempuan dan juga latihan vokasional.[76] Dalam sistem pendidikan berkenaan, bahasa Inggeris merupakan bahasa utama.[76] Setelah menyertai Persekutuan Malaysia, pendidikan di Sabah telah menjadi tanggungjawab Kerajaan Persekutuan.[76] Perihal pendidikan ini terkandung dalam Akta Pendidikan 1961 yang kemudiannya dikembangkan ke Sabah pada tahun 1976.[76]

AgamaSunting

Agama di Sabah – Statistik 2010[77]
Agama Peratus
Islam
  
62.3%
Kristian
  
27.6%
Buddha
  
6%
Lain-lain
  
1.6%
Tidak beragama
  
0.2%

Menurut perangkaan Banci Penduduk dan Perumahan Malaysia 2010 kira-kira 62.3% penduduk Sabah beragama Islam, 27.6% lagi adalah Kristian, 6% Buddha, 1.6% lain-lain dan 0.2% tidak beragama.[77]

Sejak penyatuan pada tahun 1963, Sabah telah mengalami perubahan yang ketara dalam komposisi agama, terutama dalam peratusan penduduknya yang menganut agama Islam. Pada tahun 1960, peratusan umat Islam adalah 36%, manakala Kristian 18%, kira-kira satu pertiga lagi kekal mengamalkan fahaman animisme.[78] Pada tahun 2010, peratusan umat Islam telah meningkat kepada 62.3%, manakala mereka yang menganut agama Kristian hanya meningkat sedikit iaitu pada 27.6% dan Buddha pada 6%.

Dan Pada 23 September 1973, Bapa Kemerdekaan Sabah, Tun Datu Mustapha Datu Harun telah membentangkan usul di DUN Sabah untuk membuat pindaan Perlembagaan Negeri Artikel 5(A). Usul berkenaan diluluskan secara bulat suara melalui undian demokratik DUN Sabah. Pindaan itu menjelaskan agama Islam dicatatkan sebagai Agama Negeri tanpa menghalang agama-agama lain diamalkan dalam keadaan aman dan harmoni.

"Islam is the religion of the State, but other religions may be practiced and harmony in any part of the State."

Penduduk terkenalSunting

Lihat jugaSunting

RujukanSunting

  1. ^ "Mengenai Sabah" [About Sabah]. Sabah State Government. Diarkibkan daripada yang asal pada 19 Mei 2016. Dicapai pada 19 Mei 2016.
  2. ^ "The Meaning of the Sabah State Crest". Sabah State Government. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 June 2014. Dicapai pada 10 June 2014.
  3. ^ "Lagu-Lagu Patriotik" [Patriotic Songs]. Sabah State Government. Diarkibkan daripada yang asal pada 20 May 2016. Dicapai pada 20 May 2016.
  4. ^ The Report: Sabah 2011. Oxford Business Group. 2011. m/s. 10–143. ISBN 978-1-907065-36-1.
  5. ^ "The National Archives DO 169/254 (Constitutional issues in respect of North Borneo and Sarawak on joining the federation)". The National Archives. 1961–1963. Dicapai pada 23 April 2015.
  6. ^ Philip Mathews (28 February 2014). Chronicle of Malaysia: Fifty Years of Headline News, 1963–2013. Editions Didier Millet. m/s. 15–. ISBN 978-967-10617-4-9.
  7. ^ Frans Welman (9 March 2017). Borneo Trilogy Volume 1: Sabah. Booksmango. m/s. 159–. ISBN 978-616-245-078-5. Dicapai pada 28 May 2013.
  8. ^ "Malaysia Act 1963 (Chapter 35)" (PDF). The National Archives. United Kingdom legislation. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 14 November 2012. Dicapai pada 12 August 2011.
  9. ^ Templat:Cite wikisource
  10. ^ a b c d "Sabah @ a Glance". Department of Statistics,. Dicapai pada 29 December 2017.CS1 maint: extra punctuation (link)
  11. ^ "Total population by ethnic group, administrative district and state, Malaysia" (PDF). Department of Statistics, Malaysia. 2010. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 27 February 2012. Dicapai pada 25 February 2016.
  12. ^ "Subnational Human Development Index (2.1) [Sabah – Malaysia]". Global Data Lab of Institute for Management Research, Radboud University. Dicapai pada 12 November 2018.
  13. ^ Helmer Aslaksen (28 June 2012). "Time Zones in". Department of Mathematics, Faculty of Science, National University of Singapore. Diarkibkan daripada yang asal pada 21 May 2016. Dicapai pada 21 May 2016.
  14. ^ "Postal codes in Sabah". cybo.com. Dicapai pada 12 July 2016.
  15. ^ "Postal codes in Semporna". cybo.com. Dicapai pada 12 July 2016.
  16. ^ "Area codes in Sabah". cybo.com. Dicapai pada 12 July 2016.
  17. ^ "State Code". Malaysian National Registration Department. Diarkibkan daripada yang asal pada 19 May 2017. Dicapai pada 19 May 2017.
  18. ^ Teh Wei Soon (23 March 2015). "Some Little Known Facts On Malaysian Vehicle Registration Plates". Diarkibkan daripada vehicle-registration-plates.html yang asal Check |url= value (bantuan) pada 8 July 2015. Dicapai pada 12 July 2016. Text "publish Digest" ignored (bantuan)
  19. ^ Allen R. Maxwell (1981–1982). "The Origin of the name 'Sabah'". Sabah Society Journal. VII (No. 2).
  20. ^ W. H. Treacher (1891). "British Borneo: Sketches of Brunai, Sarawak, Labuan, and North Borneo". The Project Gutenberg eBook: 95. Dicapai pada 15 January 2013. Cite journal requires |journal= (bantuan)
  21. ^ Kaur, Jaswinder (16 September 2008). "Getting to Root of the Name Sabah". New Straits Times.
  22. ^ "Origin of Place Names – Sabah". National Library of Malaysia. Diarkibkan daripada yang asal pada 2012-05-15. Dicapai pada 15 Januari 2013. Cite journal requires |journal= (bantuan)
  23. ^ Kinabalu Park – Justification for inscription, UNESCO World Heritage Centre. Capaian 15 Januari 2013.
  24. ^ "Gunung Tambuyukon, Sabah". Kelab Orang Gunung. Dicapai pada 15 Januari 2013.
  25. ^ a b About the Kinabatangan area, WWF. Capaian 15 Januari 2013.
  26. ^ a b "Pengenalan Kepada Sabah Geografi & Alam Sekitar". Kerajaan Negeri Sabah. Dicapai pada 15 Januari 2013.
  27. ^ "East Malaysia and Brunei". Ancient Chinese Trading Links. Periplus Editions: 30. Mac 2001. ISBN 978-962-593-180-7. Dicapai pada 15 Januari 2013.
  28. ^ Barbara Watson Andaya and Leonard Y. Andaya (1982). A History of Malaysia. MacMillan Press Ltd. m/s. 58. ISBN 978-0-312-38121-9. Dicapai pada 15 Januari 2013.
  29. ^ Saunders, Graham E. (2002). A History of Brunei. RoutlegdeCurzon. m/s. 45. ISBN 978-0-7007-1698-2. Dicapai pada 15 Januari 2013.
  30. ^ Rozan Yunos (7 Mac 2013). "Sabah and the Sulu claims". The Brunei Times. Diarkibkan daripada yang asal pada 31 Oktober 2013. Dicapai pada 20 September 2013.
  31. ^ Howard T. Fry (1970). Alexander Dalrymple (1737-1808) and the Expansion of British Trade. Routledge. m/s. 68–. ISBN 978-0-7146-2594-2. Dicapai pada 25 Mei 2013.
  32. ^ Charles ALfred Fisher (1966). South-East Asia: A Social, Economic and Political Geography. Taylor & Francis. m/s. 147–. GGKEY:NTL3Y9S0ACC. Dicapai pada 26 Mei 2013.
  33. ^ Ooi Keat Gin (2004). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to Timor. R-Z. volume three. ABC-CLIO. m/s. 251–. ISBN 978-1-57607-770-2. Dicapai pada 26 Mei 2013.
  34. ^ Keat Gin Ooi (1 January 2004). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor. ABC-CLIO. m/s. 265–. ISBN 978-1-57607-770-2.
  35. ^ J. M. Gullick (1967), Malaysia and Its Neighbours, The World studies series, Taylor & Francis, m/s. 148-149, dicapai pada 15 Januari 2013
  36. ^ "Protocol of 1885" (PDF). Sabah State Attorney-General's Chambers. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 2013-10-29. Dicapai pada 15 Januari 2013. Cite journal requires |journal= (bantuan)
  37. ^ Rodolfo Severino, penyunting (2011), Where in the World Is the Philippines?: Debating Its National Territory, Institute of Southeast Asian Studies, m/s. 62, ISBN 9789814311717, dicapai pada 2013-01-15
  38. ^ a b Frans Welman. Borneo Trilogy Volume 1: Sabah. Booksmango. m/s. 159–. ISBN 978-616-245-078-5.
  39. ^ "Sabah must celebrate Independence Day on Aug 31: Jeffrey". Daily Express. 27 Ogos 2013. Diarkibkan daripada yang asal pada 2014-05-30. Dicapai pada 30 May 2014.
  40. ^ United Nations Member States
  41. ^ "Sabah's Heritage: A Brief Introduction to Sabah's History", Muzium Sabah, Kota Kinabalu. 1992
  42. ^ Ramlah binti Adam, Abdul Hakim bin Samuri, Muslimin bin Fadzil: "Sejarah Tingkatan 3, Buku teks", published by Dewan Bahasa dan Pustaka (2005)
  43. ^ Riwanto Tirtosudarmo (2007). Mencari Indonesia: Demografi-Politik Pasca-Soeharto (dalam bahasa Indonesian). Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia. m/s. 122. ISBN 978-979-799-083-1. Dicapai pada 15 Januari 2013.CS1 maint: unrecognized language (link)
  44. ^ "Oil review panel headed by Pairin proposal". Borneo Post. MY. 24 November 2012. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  45. ^ "Sipadan Dan Ligitan Milik Malaysia". myKMU.net. MY. 17 Disember 2012. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  46. ^ Ruben Sario; Julie S. Alipala; Ed General (17 September 2008). "Sulu sultan's 'heirs' drop Sabah claim". Philippine Daily Inquirer. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  47. ^ Aning, Jerome (23 April 2009). "Sabah legislature refuses to tackle Philippine claim". Philippine Daily Inquirer. Asia News Network. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  48. ^ a b Max Planck Institute for Comparative Public Law and International Law, penyunting (2012), II. Substantive International Law - Second Part,;1.TERRITORY OF STATES, Max Planck Institute for Comparative Public Law and International Law, dicapai pada 2013-01-16
  49. ^ a b c "Perlembagaan Malaysia". Universiti Utara Malaysia. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  50. ^ "Struktur Pentadbiran Kerajaan Negeri". Kerajaan Negeri Sabah. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  51. ^ "Population Distribution and Basic Demographic Characteristics, 2010" (PDF). Department of Statistics, Malaysia. Dicapai pada 15 Januari 2013.
  52. ^ Oxford Business Group, penyunting (2011), The Report: Sabah 2011, Oxford Business Group, m/s. 15, ISBN 9781907065361, dicapai pada 2013-01-16
  53. ^ Agreement concerning certain overseas officers serving in Sabah and Sarawak (1965)
  54. ^ RELATING TO PENSIONS AND COMPENSATION FOR OFFICERS DESIGNATED BY THE GOVERNMENT OF THE UNITED KINGDOM IN THE SERVICE OF THE STATE GOVERNMENT OF SABAH OR OF SARAWAK (1973)
  55. ^ Regina Lim (2008), Federal-State Relations in Sabah, Malaysia: The Berjaya Administration, 1976-85, Institute of Southeast Asian Studies, m/s. 68, ISBN 9789812308122, dicapai pada 2013-01-19
  56. ^ Boon Kheng Cheah (2002), Malaysia: The Making of a Nation, Volume 1 of History of Nation-Building Series, Institute of Southeast Asian Studies, m/s. 63, ISBN 9789812301758, dicapai pada 2013-01-19 |volume= has extra text (bantuan)
  57. ^ K. Kesavapany, Kin Wah Chin (2004), Southeast Asian Affairs 2004, Institute of Southeast Asian Studies, m/s. 157, ISBN 9789812302380, dicapai pada 2013-01-19
  58. ^ Frederik Holst (2012), Ethnicization and Identity Construction in Malaysia, Routledge Malaysian Studies Series, London: Routledge, ISBN 9781136330599, dicapai pada 2013-01-19
  59. ^ SABAH SELECTED FACTS AND FIGURES, Institute for Development Studies
  60. ^ "Federation of Sabah Manufacturers (FSM)". Fsm.my. 11 September 1984. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  61. ^ Department of Statistics Malaysia, penyunting (1947–2010), PERHUTANAN - Department of Statistics Malaysia, Sabah: Department of Statistics Malaysia, m/s. 129–130, dicapai pada 2013-01-16
  62. ^ "Sabah kekal pengeluar utama minyak sawit negara - Bernard". Utusan Malaysia. 27 Februari 2012. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  63. ^ "SABAH PENGELUAR UTAMA MINYAK SAWIT". Sabahkini.net. 28 Februari 2012. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  64. ^ "Sasar jadi pengeluar getah utama dunia". Berita Harian. 10 November 2011. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  65. ^ "Pengeluaran". Lembaga Koko Malaysia. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  66. ^ Sabah : Visitors Arrival by Nationality 2012, Sabah Tourism Board. Capaian 16 Januari 2013.
  67. ^ Tempat Menarik Sabah, Pejabat Perhubungan Negeri Sabah. Capaian 27 Januari 2013.
  68. ^ "Language And Social Context". Streetdirectory.com. 13 Mei 1969. Dicapai pada 16 Januari 2013.
  69. ^ Oxford Business Group, penyunting (2011), The Report: Sabah 2011, Oxford Business Group, m/s. 10, ISBN 9781907065361, dicapai pada 2013-01-16
  70. ^ a b Languages of Malaysia (Sabah). Ethnologue. Capaian 16 Januari 2013
  71. ^ ""Not Malays full stop"". The Nut Graph. 22 November 2010. Dicapai pada 26 Mei 2013. Actually in Sabah, there were no Malays. You were either Bajau, or Murut, or Orang Sungai. The closest to Malays were the Brunei Malays because they were originally from Brunei before settling in Sabah
  72. ^ Kepelbagaian Budaya Suku Kaum Di Sabah Perlu Di Dokumentasi - Rais Bernama. 22 Januari 2010.
  73. ^ Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan Sadiq tidak disediakan
  74. ^ Mahathir rejects Sabah Royal Commission of Inquiry (RCI) plan
  75. ^ a b Bumiputera di Sabah bermakna jika salah satu daripada ibu bapa adalah berketurunan Melayu Islam atau pribumi Sabah seperti yang dinyatakan dalam Perkara 160A (6)(a) Perlembagaan Malaysia; dan anaknya akan dianggap sebagai Bumiputra
  76. ^ a b c d e f g h "SEJARAH PERKEMBANGAN PENDIDIKAN DI SABAH (1963-1988)". Sabah Education. Dicapai pada 25 Januari 2013.
  77. ^ a b Ralat petik: Tag <ref> tidak sah; teks bagi rujukan Religion in Sabah tidak disediakan
  78. ^ "Religion and Societies: Asia and the Middle East - Google Books". Books.google.com.my. Dicapai pada 16 Januari 2013.

Pautan luarSunting