Buka menu utama

Sarawak mempamerkan kepelbagaian yang ketara dalam etnik, budaya, dan bahasa. Budaya Sarawak telah dipengaruhi oleh orang Melayu Brunei daripada kawasan pantai. pengaruh budaya besar juga datang dari budaya Cina dan British.

perkahwinan antara kaum, yang sebelum ini jarang berlaku atau di antara suku-suku berkait rapat, adalah semakin biasa.

Budaya asliSunting

Iban dianggap proto-Melayu, namun budaya mereka tidak dipengaruhi oleh budaya Islam.[1] Walaupun banyak komuniti telah memeluk agama Kristian, ada yang terus mengikuti kepercayaan pribumi.[2] Amalan adat, termasuk peraturan jural, ritual, dan adat sosial, secara kolektif dikenali sebagai adat dan kekal penting bagi orang Iban. Ia berbeza dari adat Melayu kerana ia diamanahkan dengan kepercayaan agama tradisional, dan di dalamnya beberapa perkara dapat dilakukan melalui undang-undang.[3]

Rumah panjang Iban berfungsi sebagai komuniti, masing-masing memegang beberapa keluarga (lebih daripada 50 dalam beberapa kes) yang berkaitan dengan darah dan perkahwinan. Sebuah ruai berjalan melalui bangunan, dan merupakan lokasi aktiviti perkauman, seperti kerja, bersosial, merayakan, dan membincangkan hal-hal komuniti. Setiap rumah panjang Iban mempunyai tuai rumah, yang ditentukan oleh undi masyarakat apabila kematian pendahulunya, yang bertindak sebagai pemimpin dan penimbang tara. Rumah tuai melaporkan kepada penghulu, yang mengetuai beberapa rumah panjang. Di era moden, tuai rumah juga bertanggungjawab melaksanakan dasar-dasar kerajaan dalam komuniti ini.[4] Memburu kepala pernah menjadi tradisi penting bagi kaum Iban, dengan Sarawak sekali dijuluki "Tanah Pemburu Kepala". Ia adalah sebahagian daripada kod pahlawan pahlawan di mana prestij puak ditentukan oleh kemampuannya untuk berperang. Kebiasaan ini tidak lagi diperhatikan, setelah dibuat tidak sah sejurus selepas Perang Dunia Kedua.[5]

Puak-puak Lun Bawang dan Kelabit yang berkait rapat telah mengalami perubahan budaya yang signifikan disebabkan oleh penukaran agama Kristian, yang mempengaruhi identiti keagamaan dan etnik mereka. Setiap kampung sekarang mempunyai gereja, yang telah mengambil alih fungsi sosial dan komuniti yang sebelum ini dikaitkan dengan rumah panjang.[6] Orang Penan adalah salah satu kumpulan pribumi yang terakhir. Manakala minoriti mengekalkan cara tradisional nomad, kebanyakan telah menetap dan pakai pakaian moden, dengan perhatian kurang dibayar kepada gaya rambut tradisional, pengubahsuaian cuping telinga tergantung, dan gelang tangan tradisional.[7][8]

Tarikan dan tempat rekreasiSunting

Kampung Budaya Sarawak terletak di kaki Gunung Santubong, Kuching. Dikenali sebagai "muzium hidup", ia mempamerkan pelbagai kumpulan etnik yang menjalankan aktiviti tradisional di rumah masing-masing tradisional. Persembahan kebudayaan dipersembahkan di sini.[9][10] Muzium Negeri Sarawak menempatkan koleksi artifak seperti tembikar, tekstil, dan alat ukiran kayu dari pelbagai suku kaum di Sarawak, serta bahan-bahan etnografi budaya tempatan. Bangunan muzium itu mengekalkan seni bina Perancisnya.[11] Muzium-muzium lain termasuk Muzium Warisan Islam,[12] Muzium Petroleum, Muzium Sejarah Cina,[13] Muzium Kucing Kuching,[14] Muzium Tekstil Sarawak,[15] Muzium Kesenian,[16] Muzium Memorial Hospital Lau King Howe,[17] dan Muzium Wilayah Baram.[18] Terdapat satu siri benteng yang terpelihara dengan baik di Sarawak yang dibina semasa rejim Brooke seperti Fort Margherita,[19] Fort Emma,[20] Fort Sylvia,[21] dan Fort Alice.[22]

Batang Ai Resort dan rumah panjang Bawang Assan Iban membenarkan para tetamu melawat untuk bermalam dan mengambil bahagian dalam aktiviti harian Iban tradisional.[23][24] Rumah panjang yang lain termasuk: Rumah panjang Iban di Kapit,[25] Rumah panjang Bidayuh di Kuching,[26] Rumah panjang Kelabit di Bario,[27] Rumah panjang Lun Bawang di Ba'kelalan,[28] dan rumah kayu Melanau di Sibu.[29] Jalan Bazaar dan Carpenter Street adalah dua jalan yang terkenal di Chinatown, Kuching.[30] India Street di Kuching terkenal dengan produk tekstilnya. Masjid India - Muslim boleh ditemui di sekitar.[31][32]

Seni halus dan krafSunting

 
Seorang suku Kayan, bermain Sapeh

Majlis Kraf Sarawak mempelopori seni kraf tempatan.[33] Pavilion Sarakraf menempatkan bengkel yang menunjukkan pelbagai kemahiran pembuatan kraf.[34] Kraftangan terkenal di Sarawak termasuk manik Orang Ulu,[35] Pua Kumbu Iban,[36] Tikar Kesah Bidayuh dan bakul Tambok, Kain Songket Melayu,[9] helang etnik,[37] dan tembikar Cina.[38] Persatuan Seniman Sarawak telah ditubuhkan pada tahun 1985 untuk mempromosikan budaya dan kesenian tempatan dalam bentuk lukisan.[39][40] Kebanyakan artis dalam pasca perang Sarawak lebih suka pemandangan dan alam semula jadi, tarian tradisional, dan aktiviti harian tradisional sebagai tema lukisan mereka.[41] Sapeh Orang Ulu (gitar gali) adalah alat muzik tradisional yang paling terkenal di Sarawak. Ia dimainkan untuk Ratu Elizabeth II semasa lawatan rasmi beliau ke Sarawak pada tahun 1972.[42] Alat muzik tradisional lain adalah pelbagai jenis gong dan Kulintang, idiofon,[43] seruling buluh dan alat muzik yang diperbuat.[44]

 
Ngajat, tarian pahlawan Iban yang diwartakan sebagai sebahagian daripada budaya Sarawak.

Tradisi lisan telah menjadi sebahagian daripada budaya pelbagai kaum asli di Sarawak selama beberapa generasi. Ia digunakan untuk menyampaikan pelajaran, tradisi, dan nilai kehidupan kepada generasi muda. Kisah-kisah ini diceritakan berulang kali oleh para penatua kepada golongan yang lebih muda, seperti dalam sesi bercerita pada majlis-majlis khas dan melalui persembahan tradisional.[45][nota 1] Sebahagian daripada amalan tradisional ini adalah tarian Ngajat Iban,[46] Renong (Maklumbalas vokal Iban,),[47] Ensera (Kisah lisan Iban),[48][nota 2] dan cerita bercerita epik oleh Kayan dan Kenyah.[49][50] Biro Kesusasteraan Borneo wujud dari 1958 hingga 1977; ia menggalakkan dokumentasi budaya tempatan, penulis tempatan, dan penerbitan dalam bahasa Inggeris, Cina, Melayu, Iban dan bahasa-bahasa asli yang lain. Biro telah digantikan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP) pada tahun 1977, yang menganjurkan penerbitan hanya dalam bahasa Melayu.[48][nota 3] Dokumentasi tradisi lisan juga telah dilakukan oleh Universiti Malaysia Sarawak (UNIMAS) dan Majlis Kastam Sarawak.[45][nota 4] Sarawak Gazette pertama kali diterbitkan oleh kerajaan Brooke pada tahun 1870. Ia mencatatkan pelbagai berita di Sarawak berkaitan dengan ekonomi, pertanian, antropologi, dan arkeologi. Warta masih diterbitkan hari ini.[51] Hikayat Panglima Nikosa, yang dicetak pada tahun 1876 di Kuching, merupakan salah satu penerbitan teks terawal di Borneo.[52] Ia juga merupakan novel pertama dari Malaysia.[53] Tradisi adat telah menjadi sumber penulisan inspirasi untuk penulis Cina Sarawak.[54]

MasakanSunting

 
Semangkuk laksa Sarawak

Masakan terkenal termasuk laksa Sarawak,[55] mi kolo,[56] dan ayam pansuh.[57][58] Negeri ini juga terkenal dengan hidangan kek lapis Sarawak.[59] Setiap kumpulan etnik mempunyai makanan sendiri dengan pelbagai cara menyediakan, memasak dan memakan makanan. Walau bagaimanapun, teknologi moden telah mengubah cara memasak untuk hidangan asli. Contoh makanan etnik ialah Iban tuak (wain beras), tebaloi Melanau (keropok sagu sawit) dan umai (ikan mentah bercampur dengan jus limau), dan urum giruq Orang Ulu (puding).[60] Makanan tradisional Sarawak telah dipasarkan sebagai produk pelancongan masakan.[61] Contoh-contoh kedai francais tempatan di Sarawak ialah Sugar Bun, Singapore Chicken Rice, dan Bing Coffee.[62] Makanan antarabangsa yang lain seperti makanan Barat, makanan Indonesia, makanan India, dan makanan Timur Tengah juga boleh didapati di sana.[63]

MediaSunting

Kerajaan Sarawak secara umum percaya pengaruhnya terhadap media.[48][nota 5] Contoh akhbar di Sarawak ialah Sin Chew Daily,[64] See Hua Daily News, Borneo Post, dan Utusan Borneo.[65] Pada tahun 1990-an, akhbar-akhbar utama secara negatif menggambarkan sekatah kayu di Sarawak sebagai merugikan pertumbuhan dan pembangunan negeri.[48][nota 6] Sarawak Tribune tidak lama lagi digantung pada tahun 2006 kerana menerbitkan karikatur Nabi Muhammad.[66] Akhbar harian tersebut telah dijenamakan semula sebagai New Sarawak Tribune pada 2010.[67] Radio Sarawak wujud dari 1954 hingga 1976. Ia disiarkan dalam bahasa Melayu, Iban, Cina, dan Inggeris.[48][nota 7] Beberapa stesen radio di Sarawak ialah Sarawak FM,[68] Cats FM[69] dan TEA FM.[70] Pada 2010, Clare Rewcastle Brown, adik ipar bekas Perdana Menteri England Gordon Brown, mewujudkan laman web Sarawak Report dan sebuah stesen radio gelombang pendek yang berpangkalan di London bernama Radio Sarawak Bebas untuk menyediakan berita dan pandangan alternatif yang bebas daripada pengaruh kerajaan Sarawak.[71]

Cuti dan perayaanSunting

 
Rakyat Sarawak meraikan perayaan dengan pertunjukan bunga api.

Rakyat Sarawak mengamati beberapa cuti dan perayaan sepanjang tahun.[72] Selain Hari Merdeka kebangsaan dan sambutan Hari Malaysia, negeri ini juga meraikan Hari Kerajaan Sendiri Sarawak pada 22 Julai[73][74] dan hari jadi Gabenor Negeri.[75] Kumpulan etnik juga meraikan perayaan mereka sendiri. Tradisi rumah terbuka membolehkan kumpulan etnik lain untuk menyertai perayaan.[76][77][78] Sarawak adalah satu-satunya negeri di Malaysia untuk mengisytiharkan perayaan Gawai Dayak sebagai cuti umum.[79] Ia juga satu-satunya negeri di Malaysia yang tidak mewartakan perayaan Deepavali sebagai cuti umum.[80] Kumpulan agama bebas untuk mengadakan perarakan di bandar-bandar dan bandar-bandar utama semasa musim perayaan.[81] Sarawak dan Sabah adalah dua negeri di Malaysia yang mengisytiharkan Good Friday cuti umum.[82] Festival Kuching adalah sambutan selama sebulan yang diadakan setiap bulan Ogos untuk memperingati ketinggiannya kepada status bandar pada tahun 1988.[83] Rakyat Sarawak meraikan perayaan dengan pertunjukan bunga api.[84][85]

SukanSunting

Sarawak menghantar pasukannya sendiri untuk mengambil bahagian dalam Sukan Komanwel 1958 dan 1962,[86] dan Sukan Asia 1962 sebelum para atlet mula mewakili Malaysia selepas 1963.[87][88] Majlis Sukan Negara Sarawak ditubuhkan pada tahun 1985 untuk meningkatkan taraf sukan di Sarawak.[89] Sarawak merupakan tuan rumah Sukan Malaysia (SUKMA) pada tahun 1990 dan 2016.[90] Negeri ini adalah juara keseluruhan dalam pertandingan SUKMA tahun 1990, 1992, dan 1994.[91] Orang Sarawak telah mewakili Malaysia di Sukan Asia Tenggara.[92] Kerajaan juga menghantar atlet untuk menyertai Sukan Olimpik Khas Dunia.[93] Sarawak muncul sebagai juara keseluruhan selama 11 tahun berturut-turut di Sukan Paralimpiad Malaysia bermula pada tahun 1994.[94] Terdapat beberapa stadium di Sarawak: Stadium Sarawak, Stadium Negeri Sarawak, Stadium Perpaduan, dan Stadium Hoki Negeri Sarawak.[95] TPersatuan bola sepak Sarawak FA ditubuhkan pada tahun 1974.[96] Ia memenangi Piala FA Malaysia pada tahun 1992 dan Liga Perdana Malaysia pada tahun 1997 dan 2013.[97]

Lihat jugaSunting

CatatanSunting

  1. ^ Pandian, 2014. ia menjadi cara utama untuk menyebarkan budaya, sejarah, dan tradisi yang bernilai. ... dalam fakta bahawa kesusasteraan lisan hanya disusun dalam persembahan; (halaman 95)
  2. ^ Postill, 2006. ... empat adalah naratif lisan ... (halaman 51)
  3. ^ Postill, 2006.; ... untuk menggalakkan pengarang tempatan dan memenuhi keperluan tempatan... (halaman 51)... Biro tidak lagi wujud pada tahun 1977 apabila ia diambil alih oleh badan persekutuan Dewan Bahasa dan Pustaka (jalaman 55)... Beliau menyimpulkan bahawa DBP tidak dapat menerbitkan buku dalam bahasa serantau (muka surat 59 dan 60).
  4. ^ Pandian, 2014 yang dijalankan oleh Institut Pengajian Asia Timur di Universiti Malaysia Sarawak (UNIMAS), (muka surat 96) ... Majlis Kastam Sarawak telah didokumentasikan ... (halaman 97)
  5. ^ Postill, 2006. ... kerajaan mengawal hampir semua akhbar di Sarawak (halaman 76)
  6. ^ Postill, 2006. ... pembangunan telah dihalang oleh 'dua kumpulan orang, (halaman 78)
  7. ^ Postill, 2006. Radio Sarawak dilancarkan secara rasmi ... (halaman 46 dan 47)

RujukanSunting

  1. ^ Metom, Lily (31 January 2013). Emotion Concepts of the Ibans in Sarawak. Patridge Singapore. m/s. 15. ISBN 978-1-4828-9731-9. Dicapai 12 January 2017. Ibans are not influenced by Islam and Muslim culture 
  2. ^ Metom, Lily (31 January 2013). Emotion Concepts of the Ibans in Sarawak. Patridge Singapore. m/s. 17. ISBN 978-1-4828-9731-9. Dicapai 12 January 2017. 
  3. ^ Metom, Lily (31 January 2013). Emotion Concepts of the Ibans in Sarawak. Patridge Singapore. m/s. 18. ISBN 978-1-4828-9731-9. Dicapai 12 January 2017. 
  4. ^ Metom, Lily (31 January 2013). Emotion Concepts of the Ibans in Sarawak. Patridge Singapore. m/s. 15-17. ISBN 978-1-4828-9731-9. Dicapai 12 January 2017. 
  5. ^ Metom, Lily (31 January 2013). Emotion Concepts of the Ibans in Sarawak. Patridge Singapore. m/s. 22-23. ISBN 978-1-4828-9731-9. Dicapai 12 January 2016. Nevertheless, all these ancient customs pertaining to headhunting are no longer observed in these modern days. 
  6. ^ Platzdasch, Bernhard; Saravanamuttu, Johan (6 August 2014). Religious Diversity in Muslim-majority States in Southeast Asia: Areas of Toleration and Conflict. Institute of Southeast Asian Studies (ISEAS). m/s. 383. ISBN 978-981-4519-64-9. Dicapai 14 January 2017. 
  7. ^ Kaur, Jeswan (16 December 2007). "Penan slowly abandoning their nomadic way of life". The Brunei Times. Diarkibkan daripada asal pada 26 December 2015. Dicapai 14 January 2017. 
  8. ^ "'Equal treatment for Penan community'". The Borneo Post. 1 March 2014. Diarkibkan daripada asal pada 26 December 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  9. ^ a b "Explore Sarawak in Half a Day". Sarawak Cultural Village. Diarkibkan daripada asal pada 7 December 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  10. ^ "Sarawak Cultural Village". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 26 December 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  11. ^ "Malaysian Borneo's Muzium Sarawak: A Colonial Legacy in Postcolonial Context". Cultural Survival. Diarkibkan daripada asal pada 5 October 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  12. ^ "Islamic Heritage Museum". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 7 February 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  13. ^ "Chinese History Museum". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 15 July 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  14. ^ "Cat Museum, Kuching". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 15 July 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  15. ^ "Textile Museum Sarawak". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 8 November 2014. Dicapai 26 December 2015. 
  16. ^ "Art Museum". Sarawak Museum Department. Diarkibkan daripada asal pada 13 October 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  17. ^ "Lau King Howe Medical Museum". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 2 April 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  18. ^ "Baram Regional Museum". Sarawak Museum Department. Diarkibkan daripada asal pada 12 October 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  19. ^ "Fort Margherita". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 26 December 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  20. ^ "Fort Emma, Rajang, Kanowit". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 7 February 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  21. ^ "Fort Sylvia, Kapit". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 7 February 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  22. ^ Irene, C. (1 February 2015). "Fort Alice given a new lease on life". The Borneo Post. Diarkibkan daripada asal pada 10 August 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  23. ^ "Aiman Batang Ai Resort & Retreat". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 26 December 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  24. ^ "Bawang Assan Iban Longhouses". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 14 July 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  25. ^ "Various Longhouses Kapit Town". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 26 December 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  26. ^ "Annah Rais Bidayuh longhouses". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 13 May 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  27. ^ "Bario". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 2 April 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  28. ^ "Bakelalan". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 26 December 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  29. ^ "Lamin Dana". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 26 December 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  30. ^ "Main Bazaar and Carpenter Street". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 24 October 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  31. ^ "India Street, Kuching". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 7 February 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  32. ^ "Kuching's India Street withstands the test of time". The Borneo Post. 21 February 2013. Diarkibkan daripada asal pada 26 December 2015. Dicapai 26 December 2015. 
  33. ^ "About Us – Introduction". Diarkibkan daripada asal pada 23 December 2014. Dicapai 29 December 2015. 
  34. ^ "Sarakraf Pavilion". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 15 July 2015. Dicapai 29 December 2015. 
  35. ^ "Beads". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 29 December 2015. Dicapai 29 December 2015. 
  36. ^ "Iban Pua Kumbu exhibit in London". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 29 December 2015. Dicapai 29 December 2015. 
  37. ^ "Sarawak ethnic headgears". Sarawak Cultural Village. Diarkibkan daripada asal pada 31 July 2012. Dicapai 29 December 2015. 
  38. ^ "Sarawak Pottery (Kuching)". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 14 July 2015. Dicapai 29 December 2015. 
  39. ^ "Sarawak Artists Society (SAS) – established since 1985". Sarawak Artists Society. Diarkibkan daripada asal pada 29 December 2015. Dicapai 29 December 2015. 
  40. ^ "Sarawak Artists Society". Sarawak Artists Society. Diarkibkan daripada asal pada 29 December 2015. Dicapai 29 December 2015. 
  41. ^ Hassan, R.H; Durin, Anna. "Development of Paintings in Sarawak; 1946–1963 (Colonial and post colonial era) – 2nd last page". Universiti Malaysia Sarawak. Dicapai 29 December 2015. 
  42. ^ Ringgit, Danielle Sendou (26 August 2015). "From dreams into the mainstream". The Borneo Post. Diarkibkan daripada asal pada 31 December 2015. Dicapai 31 December 2015. Perhaps the first time the sape took the world stage was when two Kenyah Lepo Tau sape players – Iran Lahang and Jalong Tanyit from Long Mengkaba – performed and demonstrated the art of sape-playing in Tokyo, Japan during Asian Traditional Performing Arts (ATPA) week in 1976. Aside from that, the late Tusau Padan performed for Queen Elizabeth during her official visit to Sarawak in 1972, ... 
  43. ^ "Alat-alat muzik tradisional (Traditional musical instruments" (dalam bahasa Malay). Yayasan Budaya Melayu Sarawak (Sarawak Malays' Culture Foundation). Diarkibkan daripada asal pada 31 December 2015. Dicapai 31 December 2015. 
  44. ^ "Jamming in the rainforest". New Straits Times. 8 July 2002. Diarkibkan daripada asal pada 9 March 2016. Dicapai 31 December 2015. (Langganan diperlukan (bantuan)). Musicians from the heartland of Borneo travel downriver for the event, bringing their dugout sape guitars, bamboo zithers, treasured ancient brass gong sets and songs from the rainforest. Some play gourd organs with a battery of bamboo pipes, others tootle the flute – and in Borneo that means the jaw's harp, mouth flute, nose flute or a massed bamboo band of 30 or 40 piccolos, trebles, tenors and bassoons, all capable of astonishing sounds. 
  45. ^ a b Pandian, A; Ching Ling, L; Ai Lin, T (16 October 2014). "Chapter VII – Developing Literacy and Knowledge, Preservation skills among Remote Rural Children". New Literacies: Reconstructing Language and Education. Cambridge Scholars Publishing. m/s. 95–97. ISBN 978-1-4438-6956-0. Dicapai 1 January 2016. 
  46. ^ "Tarian Ngajat Identiti Istimewa Masyarakat Iban (Ngajat dances a special identity for the Ibans)". Jabatan Penerangan Malaysia (Malaysian Ministry of Information). Diarkibkan daripada asal pada 25 April 2015. Dicapai 31 December 2015. 
  47. ^ Nie, C.L.K; Durin, A. "Renong, An Iban Vocal Repertory (Conference paper)". Universiti Malaysia Sarawak. Diarkibkan daripada asal pada 31 December 2015. Dicapai 31 December 2015. 
  48. ^ a b c d e John, Postill (15 May 2006). Media and Nation Building: How the Iban became Malaysian. Berghahn Books. m/s. 58. ISBN 978-0-85745-687-8. Dicapai 13 November 2015. because of his strong defence of English as the language of instruction in Sarawak ... ,(page 58) 
  49. ^ MacDonald, M.R. (16 December 2013). "The tradition of storytelling in Malaysia". Traditional Storytelling Today: An International Sourcebook. Routledge. m/s. 208. ISBN 978-1-135-91721-0. Dicapai 1 January 2016. The Kayan and the Kenyah, who dwell in the upper region of Sarawak, have a vibrant epic-telling tradition that is elaborate and specialised. 
  50. ^ Law, Daryll (14 October 2013). "Preserve traditional culture for prosperity, Iban's urged". New Sarawak Tribune. Diarkibkan daripada asal pada 31 December 2015. Dicapai 31 December 2015. 
  51. ^ "Sarawak Gazette now available online". The Borneo Post. 31 July 2013. Diarkibkan daripada asal pada 9 May 2015. Dicapai 5 January 2016. 
  52. ^ Walker, J.H (13 April 2005). "Hikayat Panglima Nikosa and the Sarawak Gazette: Transforming Texts in Nineteenth Century Sarawak". Modern Asian Studies. 39 (2): 427. doi:10.1017/S0026749X04001507. Dicapai 13 January 2016. 
  53. ^ Syed Omar, S.O (1 December 2001). "Novel Malaysia – Catatan sejarah awal (Malaysian novel – Early historical records)" (dalam bahasa Malay). Utusan Malaysia. Dicapai 1 January 2016. 
  54. ^ Pik Shy, F (December 2013). "Malaysian Chinese Literary Works in a Multicultural Environment" (PDF). 3 (2). Universiti Malaya: 11. Diarkibkan daripada asal (PDF) pada 2 January 2016. Dicapai 2 January 2016. 
  55. ^ "Best Sarawak Laksa in Kuching". The Malaysian Insider. 29 April 2015. Diarkibkan daripada asal pada 8 August 2015. Dicapai 3 January 2016. 
  56. ^ "Kolo mee, a Sarawak favourite, any time of day". The Malaysian Insider. 14 September 2013. Diarkibkan daripada asal pada 9 March 2014. Dicapai 3 January 2016. 
  57. ^ "'Ayam pansuh' — A Sarawak exotic delicacy loved by many (VIDEO)". The Malay Mail. 28 June 2015. Diarkibkan daripada asal pada 1 July 2015. Dicapai 3 January 2016. 
  58. ^ "Sarawak Top 10 Iconic Food". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 15 July 2015. Dicapai 3 January 2016. 
  59. ^ "Singer Deja Moss' real passion is Sarawak layered cakes". The Star (Malaysia). 24 March 2015. Dicapai 3 January 2016. 
  60. ^ Langgat, J; Mohd Zahari, M.S.; Yasin, M.S.; Mansur, N.A (2011). "The Alteration Of Sarawak Ethnic Natives' Food: It'S [sic] Impact To Sarawak State Tourism". 2nd International Conference on Business and Economic Research (2nd ICBER 2011) Proceeding: 685, 694. Dicapai 3 January 2016. 
  61. ^ Wong, Jonathan (8 September 2013). "Monetising Sarawak's cultural food". The Borneo Post. Diarkibkan daripada asal pada 13 July 2014. Dicapai 3 January 2016. With Sarawak being a tourist destination, this opened up opportunities for small businesses to monetise the cultural aspect of the Dayaks for not only foreigners but locals as well. 
  62. ^ "Eyes on Sarawak's franchises". The Borneo Post. 21 July 2013. Diarkibkan daripada asal pada 2 March 2014. Dicapai 4 April 2016. 
  63. ^ "International cuisine in Kuching". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 3 January 2016. Dicapai 3 January 2016. 
  64. ^ "Tycoon's four dailies poised to undergo revamp". Malaysiakini. 17 January 2015. Diarkibkan daripada asal pada 20 July 2015. Dicapai 5 January 2016. 
  65. ^ "See Hua Group saga: Court rules in favour of KTS". The Borneo Post. 8 May 2012. Diarkibkan daripada asal pada 5 March 2015. Dicapai 5 March 2015. 
  66. ^ "Tribune suspended". The Star (Malaysia). 10 February 2006. Dicapai 5 January 2016. 
  67. ^ "New lease of life for Sarawak Tribune". The Malaysian Insider. 19 May 2010. Diarkibkan daripada asal pada 22 May 2010. Dicapai 5 January 2016. 
  68. ^ "Sarawak FM – Radio Malaysia Sarawak". Sarawak FM. Diarkibkan daripada asal pada 3 December 2013. Dicapai 5 January 2016. 
  69. ^ "Nang Atap – CATS FM Radio station". cats FM. Diarkibkan daripada asal pada 1 August 2015. Dicapai 5 January 2016. 
  70. ^ "Tea FM – Sarawak Chinese and English Radio station". TEA FM. Diarkibkan daripada asal pada 12 July 2016. Dicapai 12 July 2016. 
  71. ^ Kaldor, Mary (18 April 2012). Global Civil Society 2012: Ten Years of Critical Reflection. Palgrave Macmillan. m/s. 82. ISBN 978-0-230-36943-6. Dicapai 5 January 2016. 
  72. ^ "Public Holidays 2015". The Sarawak Government. Diarkibkan daripada asal pada 7 September 2015. Dicapai 7 January 2016. 
  73. ^ "TYT, CM attend state's 52nd anniversary of independence". The Borneo Post. 23 July 2015. Diarkibkan daripada asal pada 11 August 2015. Dicapai 7 January 2016. 
  74. ^ Hunter, M. "Sarawak's "Independence Day"". New Mandala (Australian National University). Diarkibkan daripada asal pada 25 July 2015. Dicapai 7 January 2016. 
  75. ^ "Pomp celebrations for Sarawak Governor's birthday". The Star (Malaysia). 12 September 2015. Diarkibkan daripada asal pada 8 January 2016. Dicapai 8 January 2016. 
  76. ^ "CM and wife to have Hari Raya open house at BCCK". 15 July 2015. 15 July 2015. Diarkibkan daripada asal pada 7 January 2016. Dicapai 7 January 2016. 
  77. ^ Aubrey, S (9 June 2015). "1,000 throng Manyin's Gawai Dayak open house". The Borneo Post. Diarkibkan daripada asal pada 8 January 2016. Dicapai 8 January 2016. 
  78. ^ "KTS holds Chinese New Year Open House in Bintulu". The Borneo Post. 9 March 2015. Diarkibkan daripada asal pada 16 December 2015. Dicapai 8 January 2016. 
  79. ^ "Public Holiday in Sarawak in conjunctions with the Gawai Dayak Celebration". Co-operative College in Malaysia. Diarkibkan daripada asal pada 8 January 2016. Dicapai 8 January 2016. 
  80. ^ Way, W (2 November 2013). "Deepavali is not dull in Sarawak". Free Malaysia Today. Diarkibkan daripada asal pada 24 October 2014. Dicapai 8 January 2016. 
  81. ^ "Lessons from Sarawak". Aliran. 26 July 2014. Diarkibkan daripada asal pada 19 February 2015. Dicapai 8 January 2016. The note that follows is a glimpse of the ethno-religious relations in Sibu town. The scenes in Sibu are common to other urban centres of Sarawak, but unique within the context of the national scene. ... Besides Christianity, other religions like Taoism, Buddhism and Islam also organise their respective processions during their big festivals. 
  82. ^ Thomas, V (21 March 2013). "Declare Good Friday a public holiday". Free Malaysia Today. Diarkibkan daripada asal pada 23 March 2013. Dicapai 8 January 2016. 
  83. ^ "Kuching Festival 2014". Sarawak Tourism Board. Diarkibkan daripada asal pada 16 July 2015. Dicapai 8 January 2016. 
  84. ^ "20,000 people rock Miri City Day's 10th anniversary concert". The Borneo Post. 18 May 2015. Diarkibkan daripada asal pada 3 January 2016. Dicapai 8 January 2016. 
  85. ^ "57 exciting Miri May Fest events". New Sarawak Tribune. 6 April 2013. Diarkibkan daripada asal pada 8 January 2016. Dicapai 8 January 2016. 
  86. ^ "Commonwealth Games Federation – Countries – Sarawak". Commonwealth Games Federation. Dicapai 11 January 2016. 
  87. ^ "Japan top the list with 73 'golds'". The Straits Times. 5 September 1962. Dicapai 11 January 2016. 
  88. ^ "Jakarta 1962". Olympic Council of Asia. Diarkibkan daripada asal pada 1 January 2016. Dicapai 11 January 2016. 
  89. ^ "Sarawak State Sports Council". Sarawak State Sports Council. Diarkibkan daripada asal pada 15 June 2015. Dicapai 11 January 2016. 
  90. ^ "S'wak to host Sukma in 2016 — Khairy". The Borneo Post. 4 September 2013. Diarkibkan daripada asal pada 11 January 2016. Dicapai 11 January 2016. 
  91. ^ Pail, Salena (22 October 2015). "CM revs up momentum for 2016 S'wak Sukma". The Borneo Post. Diarkibkan daripada asal pada 11 January 2016. Dicapai 11 January 2016. 
  92. ^ Tieng Hee, Ting (12 April 2015). "Five Sarawak swimmers for SEA Games". The Borneo Post. Diarkibkan daripada asal pada 17 August 2015. Dicapai 11 January 2016. 
  93. ^ Veno, Jeremy (22 July 2015). "Special Olympians off to Los Angeles". The Borneo Post. Diarkibkan daripada asal pada 10 August 2015. Dicapai 11 January 2016. 
  94. ^ Bong, Karen (14 December 2014). "Major boost for paralympic athletes". The Borneo Post. Diarkibkan daripada asal pada 31 July 2015. Dicapai 11 January 2016. 
  95. ^ "Mengenai PSNS (Regarding PSNS [Sarawak Stadium Corporation])". Dicapai 11 January 2016. 
  96. ^ "History". Football Association of Sarawak. Diarkibkan daripada asal pada 16 May 2015. Dicapai 11 January 2016. 
  97. ^ "Honours". Football Association of Sarawak. Diarkibkan daripada asal pada 16 May 2015. Dicapai 11 January 2016.