Proton Holdings Berhad

Syarikat automotif yang bertempat di Malaysia
(Dilencongkan dari Proton (kereta))

Proton Holdings Berhad, biasanya dikenali sebagai Proton (digayakan sebagai PROTON; Jawi: ڤروتون), ialah sebuah syarikat automotif Malaysia. Proton telah ditubuhkan pada 7 Mei 1983 sebagai syarikat kereta nasional sehingga kemunculan Perodua pada tahun 1993. Syarikat itu mempunyai pejabat di Shah Alam, Selangor, dan mengendalikan kemudahan tambahan di Bandar raya Proton, Perak.

Proton Holdings Berhad
ڤروتون هولديڠس برحد
Jenis/bentuk sahUsaha sama
IndustriAutomotif
Ditubuhkan7 Mei 1983; 41 tahun yang lalu (7 Mei 1983)
PengasasTun Dr Mahathir
Ibu pejabatShah Alam, Selangor, Malaysia
Kawasan perkhidmatanDi seluruh dunia, terutamanya Malaysia
Tokoh pentingTan Sri Syed Faisal Albar (Pengerusi)
Dr. Li Chunrong (CEO)
En Roslan bin Abdullah (Timbalan Ketua Pegawai Eksekutif)
KeluaranKeretas
Hasil pengeluaran
  • 154,611 unit
[1] (2023)
Hasil RM 8.0 bilion[2] (2020)
PemilikGeely Sunting ini di Wikidata
Bilangan kakitangan12,000
Syarikat indukDRB-HICOM (50.1%)
Geely, Proton (49.9%)
PembahagianPONSB Sdn Bhd
Proton Edar
Anak syarikatProton R3
Tapak webproton.com
Facebook: ProtonCarsOfficial Instagram: protoncars Youtube: ProtonInteractive Sunting ini di Wikidata
sunting · sunting di Wikidata
Lihat pendokumenan templat ini
Lihat pendokumenan templat ini

Proton sebahagian besarnya pengilang kenderaan kejuruteraan lencana daripada Mitsubishi Motors antara tahun 1985 dan awal 2000-an. Syarikat itu telah menghasilkan beberapa model rekabentuk asli dan beroperasi di sekurang-kurangnya 26 negara hari ini, majoritinya di Asia. Proton pernah dimiliki oleh Khazanah Nasional, cabang pelaburan kerajaan Malaysia. Pada bulan Januari 2012, ia telah diambil alih oleh DRB-HICOM, sebuah konglomerat Malaysia dalam transaksi berjumlah RM1.2 bilion.

Proton, sebahagian besarnya bergantung pada pasaran tempatan, sedang mengalami perubahan struktur dan dalaman, seperti yang terbukti dalam pelantikan pemilik baru, rakan kongsi baru, dan seorang pengerusi baru, dan dalam pelancaran pelbagai model baru sebagai usaha untuk mendapatkan kehadiran antarabangsa dan peningkatan keuntungan.

Proton diasaskan di bawah pemilikan majoriti oleh HICOM, dengan pegangan minoriti dipegang oleh ahli Kumpulan Mitsubishi. Menjelang 2005, Mitsubishi telah melepaskan pegangannya dalam Proton kepada Khazanah Nasional. Pada 2012, Proton telah diambil alih sepenuhnya oleh DRB-HICOM. Proton merupakan pemilik Lotus Cars dari 1996 hingga 2017. Pada Mei 2017, DRB-HICOM mengumumkan rancangan untuk menjual 49.9% kepentingan dalam Proton dan 51% kepentingan dalam Lotus kepada Geely Automobile Holdings.[3] Perjanjian itu ditandatangani pada Jun 2017, dan Lotus tidak lagi menjadi unit Proton.[4][5]

Sehingga 2023, Proton mempunyai kehadiran di luar negara seperti Bangladesh, Bermuda, Brunei, Mesir, Iraq, Jordan, Kenya, Mauritius, Mozambique,[6] Nepal, Pakistan, Papua New Guinea, Sri Lanka, Afrika Selatan dan Zimbabwe. Kilang CKD Proton juga terletak di Pakistan, Kenya, Nepal dan Sri Lanka.[7]

Etimologi

sunting

Proton dalam Bahasa Melayu membawa maksud Perusahaan Otomobil Nasional.[8]

Jawi: ڤراوسهاٴن اوتوموبيل ناسيونل

Sejarah

sunting

1980-an

sunting
 
Proton Saga yang asal. Lebih daripada 1.2 juta unit telah dijual antara 1985 dan 2008.[9]

Konsep Kereta Negara dikandung pada tahun 1979 oleh Tun Dr. Mahathir bin Mohamad, bekas Perdana Menteri Malaysia dengan matlamat untuk meningkatkan industri Malaysia. [10] Projek Kereta Negara telah diluluskan oleh Kabinet pada tahun 1982, yang membawa kepada penubuhan Proton pada 7 Mei 1983. Ia dimiliki sepenuhnya oleh kerajaan Malaysia melalui Khazanah Nasional semasa penciptaannya. Ia diketuai oleh pengasasnya, Dr. Mahathir. Proton mendekati Mitsubishi Motors di antara tahun 1983 dan 1984 dan mengadakan usaha sama antara kedua-dua syarikat bagi pengeluaran kereta Malaysia yang pertama. Hasil kerjasama itu ialah Proton Saga yang dilancarkan pada 9 Julai 1985. [11]

Ia berdasarkan generasi kedua saloon 4 pintu Mitsubishi Lancer Fiore keluaran tahun 1983 dan dikuasakan oleh enjin Mitsubishi 4G13 Orion 1.3 liter. Proton Saga pertama dihasilkan di barisan pengeluaran di Shah Alam dipelihara di Muzium Negara sebagai simbol permulaan industri automotif Malaysia. Jualan Saga baru mengatasi bekalan dan Proton bergelut untuk memenuhi permintaan yang semakin meningkat, tetapi pada pertengahan 1986 ia telah menawan 64% majoriti bahagian pasaran domestik dalam segmen bawah 1600cc.[12] Kemudian, pada bulan Oktober 1987, varian hatchback yang dikenali sebagai Proton Saga Aeroback telah dilancarkan dengan enjin 1.5L Mitsubishi 4G15 yang lebih kuat dan bahagian belakang-akhir yang direka semula. Proton memasuki pasaran United Kingdom pada Mac 1989 dengan saloon Saga dan hatchback duo, di mana syarikat Malaysia mencapai rekod sebagai "Fastest Selling Make of New Car Ever to Enter the United Kingdom". [13] Jualan Proton merosot pada akhir 1980-an akibat kemelesetan ekonomi di seluruh dunia dan kekurangan kepakaran teknikal dalam pengurusan Proton. [14] Kenji Iwabuchi, bekas eksekutif Mitsubishi Motors, telah dilantik sebagai pengarah Urusan Proton pada tahun 1988. [15] Dalam dekad berikutnya, terdapat perkembangan yang ketara di peringkat domestik dan global.

1990-an

sunting
 
Proton Saga salun, digunakan secara meluas sebagai teksi Malaysia pada 1990-an dan awal 2000-an.
 
Proton Wira salun. Lebih 952,216 unit telah dijual di sekitar 65 negara di seluruh dunia.[16]
 
Proton Perdana, kereta salun Proton yang terbesar dan termewah.

Pada 15 Ogos 1992, Proton Saga Iswara telah dilancarkan. Ia berkongsi platform Mitsubishi lama yang digunakan dalam Proton Saga asal tetapi diberikan gaya luaran dan dalaman yang unik oleh Proton. Saga Iswara telah digunakan secara meluas sebagai kenderaan teksi di Malaysia sekitar tahun 1990-an hingga 2000-an dan kebanyakannya terus digunakan dalam perkhidmatan. Pada 21 Mei 1993 Proton Wira telah diperkenalkan, sebuah kereta yang lebih besar berbanding Saga dan Saga Iswara. Wira adalah berdasarkan generasi keempat Mitsubishi Lancer 1991 dan telah dijual di sebuah salun samaran empat pintu pada majlis pelancaran. Proton Wira Aeroback, varian hatchback lima pintu yang memaparkan belakang-akhir Proton direka menyertai pelbagai pada tahun 1994. Salun dan hatchback Wira berkongsi enam enjin yang berbeza dengan tahun 1996, yang kesemuanya bersumberkan dari Mitsubishi Motors. Enjin termasuk 1.3L 4G13 dan 4G15 1.5L dibawa dari Proton Saga, 4G92 1.6L yang lebih baru, 4G93 SOHC dan DOHC 1.8L dan 2.0L diesel 4D68. Wira merupakan kereta Proton yang pertama dihasilkan dengan konfigurasi pemanduan sebelah kanan (RHD) dan pemanduan sebelah kiri (LHD), serta kekal sebagai hanya satu model kereta Proton yang didatangkan dengan enjin diesel.[17]

 
Proton Satria GTi, secara meluas dianggap sebagai kereta Proton terbaik pernah dihasilkan.

Pada tahun 1995, Proton melancarkan kereta tiga pintu, Proton Satria hatchback dan kereta dua pintu, Proton Putra rampasan kuasa, kedua-duanya adalah berdasarkan platform Wira serta dikuasakan oleh rangkaian enjin Mitsubishi sama seperti yang ditawarkan di Wira, tidak termasuk enjin 2.0 L diesel. Proton Wira salun dan hatchback, serta Proton Satria dan Putra telah dieksport dan dipasarkan secara agresif di seluruh Kesatuan Eropah dan Timur Tengah pada tahun 1990-an. Proton Perdana, salun premium segmen D, dilancarkan pada tahun 1995. Ia adalah berdasarkan kepada Mitsubishi Eterna 1992 generasi ketujuh dan telah dipasangkan dengan enjin l4 4G63 2.0 liter Mitsubishi. Ia telah ditawarkan dengan 177bhp atasan 6A12 enjin DOHC 2.0L V6 selepas 1999. Perdana kekal sebagai segmen D, kereta V6 berkuasa secara komersial dihasilkan oleh Proton. Berasaskan-AX Citroën 1.1 liter lima pintu supermini dipanggil Proton Tiara memulakan kerjaya pada tahun 1996. Ia adalah hasil daripada usaha sama antara Proton dan PSA Peugeot Citroën, kerjasama yang kemudiannya ditinggalkan selepas kematian Ketua Pegawai Eksekutif Proton ketika itu, Tan Sri Yahaya Ahmad pada tahun 1997.

Pada 30 Oktober 1996, Proton memperoleh pegangan 80% dalam syarikat British, Lotus Group International Limited, bernilai £ 51 juta. [18] Faedah mengawal dibeli daripada A.C.B.N. Holdings S.A. Luxembourg, sebuah syarikat yang dikuasai oleh ahli perniagaan Itali Romano Artioli, yang juga pemilik Bugatti. Kepentingan Proton dalam Lotus telah meningkat kepada 100% pada tahun 2003. .[19] Lotus telah terlibat dalam pembangunan sistem penggantungan dan pengendalian unsur-unsur semua kereta Proton dilancarkan sejak 1996. Proton Satria GTi, secara meluas dianggap sebagai kereta Malaysia yang terbaik yang pernah dihasilkan, berhutang banyak kejayaan hasil sumbangan teknologi Lotus. [20]

2000-an

sunting
 
Proton Waja, model pertama rekaan asli syarikat.
 
Proton GEN•2, model pertama yang akan ditawarkan dengan enjin Campro Proton.

Proton Waja, model pertama rekaan asli syarikat, telah dilancarkan pada Ogos 2000. Ia berada pada arah baru batu Proton dalam perniagaan dan menandakan berakhirnya pergantungan Proton yang meluas ke atas pengeluar kereta lain untuk platform kenderaan dan alat ganti. Walau bagaimanapun, Waja ketinggalan pesaing utamanya dan gagal untuk meraih sokongan pelanggan dalam pasaran domestik. Waja juga menandakan kejatuhan jenama Proton, dan secara tidak sengaja membawa kepada kebangkitan Perodua, pengeluar kenderaan Malaysia yang kedua. Pada tahun 2002, Proton memperkenalkan Jumbuck, sebuah ut berdasarkan platform Proton Wira dan setakat ini satu-satunya model Proton untuk menikmati ketara lebih popular di pasaran eksport (khususnya Australia) daripada dalam negara. Proton GEN•2 telah dilancarkan pada akhir tahun 2004. Ia merupakan kereta Proton yang pertama yang dilengkapi dengan enjin Campro buatan Malaysia.

Kilang Proton Tanjung Malim yang berharga RM1.8 bilion maju (USD $ 580,000,000) di negeri Malaysia, Perak mula beroperasi pada November 2003. [21] Kilang baru telah dijangka dibuka pada bulan Ogos 1998, tetapi ia ditangguhkan kerana krisis kewangan Asia 1997.[22] Walau bagaimanapun, ia telah dihidupkan semula pada tahun 2001 dan siap pada tahun 2003-an sebaliknya.[23][24] Kilang 1,280 ekar baharu telah dibangunkan sebagai sebahagian daripada projek Bandar raya Proton, yang akan meliputi 4,000 ekar tanah di Tanjung Malim dan terdiri daripada kawasan perumahan, komersial, institusi, industri dan rekreasi.[25] Kilang itu mempunyai kapasiti pengeluaran tahunan sebanyak 150,000 kenderaan, tetapi boleh diperluaskan kepada 1 juta unit pada masa akan datang. Kilang Proton Tanjung Malim melengkapi kilang asal Proton beroperasi sejak 1985, terletak di Shah Alam, Selangor.[26] Walaupun kapasiti pengeluaran gabungan sekitar 350,000 unit, kedua-dua tumbuhan yang kurang digunakan dengan hanya 52.235 dan 114.645 unit yang dikeluarkan di pelantar Tanjung Malim dan Shah Alam pada tahun 2011.[25]

Pada 7 Julai 2004, Proton membeli kepentingan 57.57% dalam MV Agusta S.p.A Itali, bernilai € 70 juta. Proton gagal untuk membalikkan musibah MV Agusta dan menjual marque untuk Gevi S.p.A pada Disember 2005 dengan harga € 1, dengan Gevi menganggap € 139.440.000 hutang dibawa dari MV Agusta.[27]

 
Proton Satria Neo, penawaran bergaya syarikat.
 
Proton Persona generasi kedua, pengganti salun Proton Wira.

Separuh akhir tahun 2000-an menandakan kemunculan semula Proton dalam pasaran domestik, yang ketika itu dikuasai oleh model berasaskan Toyota yang lebih baru dan lebih baik dari Perodua. Pada 15 Ogos 2007, Proton melancarkan saloon Persona, penggantian yang lama tertangguh untuk saloon Proton Wira paling laris. Persona adalah berdasarkan versi lanjutan tahun 2004 Proton GEN•2 platform hatchback dan dikongsi kebanyakan penampilan luaran, walaupun berharga sekitar RM10,000 kurang dengan peningkatan keseluruhan besar dari segi ergonomik dan fungsi.[28] Walaupun persamaan dengan GEN•2, Persona merupakan sambutan serta merta di Malaysia, dengan 19,840 unit yang dijual dalam tempoh tiga bulan pertama selepas pelancarannya.[29]

Generasi kedua yang dinanti-nantikan Proton Saga telah dilancarkan pada 18 Januari 2008. [30] Sebelum ini, generasi pertama Proton Saga merupakan model Proton pertama dan yang paling berjaya, yang mempunyai jangka hayat 23 tahun panjang, yang paling lama bagi semua model Proton setakat ini. Saga baru mengekalkan reputasinya, dan ternyata menjadi satu kejayaan jualan yang hebat untuk Proton dengan lebih 23,000 tempahan dalam masa dua minggu sejak pelancaran. [31] Ia secara konsisten disenaraikan sebagai produk paling laris Proton dari segi jumlah jualan tahunan, meletakkan 3 pada tahun 2008, dan ke-2 antara 2009 dan 2012 di pasaran Malaysia, dipukul hanya dengan saingan ketat mereka iaitu Perodua Myvi. [32][33][34] Proton mencipta sejarah sekali lagi apabila ia memperkenalkan Proton Exora, MPV pertama Malaysia dengan 7 tempat duduk pada 15 April 2009. [35] Ia berdasarkan kepada platform generasi P2 Proton depan dan memenuhi permintaan untuk bajet 7 tempat duduk dalam pasaran domestik, yang telah dimonopoli oleh Toyota Avanza dan Nissan Grand Livina. Sejak itu telah diletakkan secara konsisten di dalam Top 10 kenderaan paling laris di Malaysia. [32][33][34] Proton Exora, Persona dan Saga menandakan kebangkitan Proton baru selepas hampir satu dekad penurunan jualan dan kerugian dalam pasaran domestik.

2010-an

sunting
 
Proton Exora, MPV 7 tempat duduk pertama Malaysia.
 
Proton Saga generasi kedua, kenderaan keluaran syarikat.

Pada 6 Ogos 2008, Proton Saga dan Proton Persona dilihat melakukan ujian jalan raya di Lebuhraya Greater Noida, membayangkan potensi untuk mengeksport kereta Proton ke India.[36] Bagaimanapun, rundingan untuk Proton menubuhkan cawangan India tidak menjadi kenyataan.[37]

Pada Disember 2008, Proton meneruskan kerjasama keluaran bersama Mitsubishi Motors.[38] Di bawah perjanjian, Proton mendapat hak untuk melencanakan semula Mitsubishi Lancer 2007 untuk dijual secara eksklusif untuk pasaran Malaysia. Hasil kerjasama itu ialah Proton Inspira, yang dilancarkan pada 10 November 2010. Ia juga menandakan kembalinya hubungan rapat antara Proton dan Mitsubishi, syarikat Jepun yang merupakan instrumen kepada penubuhan Proton pada 1980an. [39] Proton mempamerkan kereta berkonsepkan bandar hibrid EMAS pada Geneva Motor Show 2010. [40] Mereka telah direkabentuk oleh Italdesign Giugiaro dan berkatan dengan Lotus Ethos, kereta konsep yang serupa dari anak syarikat British Proton.

 
Proton Prevé, sebuah kereta bertaraf dunia dan keluaran yang terbaharu daripada Proton.

Enjin petrol 4 segaris pengecas turbo yang sekian lama dinantikan daripada Proton telah dipamerkan di 2010 Kuala Lumpur International Motor Show 2010. [41] Secara rasminya dikenali sebagai 1.6L CamPro CFE, ia berupaya untuk menghasilkan kuasa dan figura tork 138 bhp (103 kW) di 5,000 rpm dan 205 N·m at 2,000–4,000 rpm masing-masing, perbadingan kepada enjin sedutan tabii 2.0L, sambil mencapai kecekapan bahan api dan mengurangkan pelepasan rumah hijau.[42]

Pada Januari 2012, Proton telah dibeli oleh DRB-HICOM, sebuah konglomerat Malaysia dalam transaksi antara Khazanah Nasional dan DRB-HICOM yang berjumlah RM1.2 bilion.[43] Proton Prevé, syarikat kereta saloon terkini telah diumumkan pada 16 April 2012 .[44][45] Ia menjadi kereta Proton yang pertama, dan ke mana, kereta yang pertama di Malaysia yang dianugerahkan penarafan keselamatan 5 bintang penuh dalam Program Australasian New Car Assessment (ANCAP) daripada Australia dan New Zealand.[46] Pada Disember 2012, Proton memperoleh semua teknologi enjin E01 Petronas sebagai tambahan kepada paten teknologi yang berkaitan dengan kos RM63 juta.[47] Perjanjian itu meliputi keluarga beraspirasi semulajadi dan pengecas turbo 1.8, 2.0 dan 2.2 liter enjin untuk melengkapkan sendiri Proton CamPro 1.3LN / A, 1.6LN / A dan 1.6L enjin turbo.

 
Proton Iriz, sebuah kereta yang dilengkapi dengan ciri keselamatan yang baharu dan terkini.
 
Proton Suprima S, sebuah kereta hatchback berasaskan salun Proton Prevé.

Pada 17 Ogos 2013, Proton melancarkan Proton Suprima S, pelengkap hatchback untuk salun Prevé. [48] Ia menjadi kenderaan diberi nilai ANCAP 5-bintang kedua Proton dan pertama yang menawarkan ciri-ciri keselamatan standard yang luas dalam pasaran domestik. Pada 11 Disember 2013, Proton Perdana generasi kedua itu akhirnya diumumkan selepas jurang tiga tahun dalam pengeluaran papan nama itu.[49] Perdana baru adalah generasi kelapan kejuruteraan lencana Honda Accord dan untuk dijual eksklusif untuk kakitangan kerajaan Malaysia dan pegawai kerajaan.[49]

Proton Iriz telah diumumkan pada 25 September 2014 sebagai hatchback 5-pintu segman-B pertama syarikat itu.[50] Iriz akan bersaing dengan Perodua Myvi di pasaran domestik, dan bukan dengan sama tetapi Perodua Axia segmen-A yang lebih kecil, yang dilancarkan 10 hari sebelum Iriz.

Pada 3 Disember 2014, Proton mengumumkan rancangan untuk membina sebuah kilang kereta baru di Bangladesh.[51] Satu perjanjian telah dibuat awam pada 6 Februari 2015 di antara Kuala Lumpur dan Jakarta untuk membantu membangunkan jalan bagi kereta nasional mereka sendiri. [52][53] Terdapat dakwaan bahawa Presiden Joko Widodo yang melantik Abdullah Mahmud Hendropriyono sebagai wakil PT Adiperkasa Citra Lestari, yang diketahui berkaitan dengan bekas Presiden Megawati Soekarnoputri.[54]

Pada 18 Januari 2016, Proton memperkenalkan enjin empat silinder GDI/TGDI dan tiga silinder VVT serba baharu mereka.[55] Enjin baharu itu, yang jumlahnya berjumlah enam, sedang dibangunkan dengan kerjasama Ricardo dan Lotus Engineering, dan dijangka memasuki pengeluaran menjelang akhir 2017.[56]

Proton melancarkan logo baharu mereka pada Februari 2016, dan melantik CEO dan Timbalan Ketua Pegawai Eksekutif baharu pada April.[57][58] Kerajaan juga telah memberikan Proton pinjaman mudah RM 1.5 bilion pada pertengahan 2016.[59] Pinjaman itu datang dengan beberapa syarat, termasuk perjanjian wajib dengan syarikat automobil asing dalam masa terdekat. Beberapa syarikat telah menyatakan minat, termasuk Suzuki, Škoda, Groupe PSA, Renault dan Geely.[60] Ini memuncak dengan kemasukan Kumpulan Zhejiang Geely Holding China pada Jun 2017, selepas pengeluar kereta China itu memperoleh 49.9% ekuiti dalam Proton daripada DRB-HICOM.[61]

 
Proton Persona generasi ketiga.

Proton memperkenalkan empat model baharu pada 2016. Perdana baharu dilancarkan pada 14 Jun,[62] diikuti Persona baharu pada 23 Ogos,[63] Saga baharu pada 28 September,[64] dan Ertiga baharu pada 24 November.[65] Pelancaran empat model Proton baharu dalam tempoh enam bulan tidak pernah berlaku sebelum ini dalam sejarah syarikat. Masazumi Ogawa telah diambil sebagai pengarah kawalan kualiti di Proton.[66]

Pada 24 Mei 2017, syarikat induk DRB-HICOM mengumumkan rancangan untuk menjual 49.9% pegangan dalam Proton kepada Zhejiang Geely Automobile Holdings.[67][68] Akhirnya, DRB-HICOM juga menjual 51% pegangan kawalan dalam Lotus kepada Geely, dan baki 49% pegangan kepada Etika Automotive.[69] Perjanjian muktamad adalah pada Julai 2017.[70] Proton telah memiliki Lotus sejak 1996, dan sebahagian besarnya bergelut untuk mengubah nasib pembuat kereta sport itu. Namun begitu, pada akhir 2016, Lotus mengumumkan keuntungan operasi pertama mereka dalam lebih 40 tahun.[71] Kehadiran mereka dalam Proton dikatakan tidak menjejaskan pengeluar kereta Jepun kerana berada di pasaran dalam tempoh yang sangat lama.[72] Namun, kebanyakan kereta Proton mendapat manfaat daripada hubungan Lotus, dengan Satria GTi secara khusus disebut oleh pengulas kereta sebagai memiliki ciri pengendalian yang baik. Proton seterusnya beberapa model menerima input "Lotus Tuned".

Proton merekrut Yoshiya Inamori sebagai naib presiden pembuatan, yang sebelum ini terlibat dengan Proton pada tahun 80-an apabila ia diasaskan semasa berada di Mitsubishi dari April 1982 hingga Julai 2017.[73]

Pada 29 September 2017, DRB-HICOM mengumumkan perubahan kepada lembaga pengarah Proton Holdings Berhad.[74] Berikutan pemeteraian Perjanjian Definitif dengan Zhejiang Geely Holding Group Limited China pada 23 Jun 2017,[75] pembuat kereta China itu memperoleh 49.9% ekuiti dalam Proton. Pengumuman pada 29 September menyaksikan lembaga pengarah baharu diletakkan di Proton Holdings, Proton Edar (cabang pengedaran tempatan) dan Perusahaan Otomobil Nasional Sdn Bhd (PONSB).

Tiga calon daripada Geely Holding menyertai lembaga pengarah; Daniel Donghui Li, Naib Presiden Eksekutif dan CFO Geely Holding; Dr Nathan Yuning, Naib Presiden Eksekutif Perniagaan Antarabangsa Geely Holding, dan Feng Qing Feng, Naib Presiden Kumpulan dan CTO di Geely Auto yang tersenarai di HK. DRB-HICOM diwakili oleh Dato' Sri Syed Faisal Albar, yang mempengerusikan lembaga pengarah, dan Amalanathan Thomas dan Shaharul Farez Hassan. Kedua-duanya adalah sebahagian daripada pasukan pengurusan kanan[76] di DRB-HICOM. Pada hari yang sama, Dr Li Chunrong menyertai PONSB sebagai CEO.[77][78] Dr Li adalah warga asing ketiga mengetuai Proton. Antara 1993 dan 1997, tahun-tahun awal Proton, dua calon Jepun yang berbeza rakan kongsi mereka, Mitsubishi Motors Corporation, mengetuai pembuat kereta itu.

Produk dan teknologi

sunting

Model semasa

sunting

Barisan model semasa, dengan tahun kalendar pengenalan atau facelift terkini:[79]

Model bekas

sunting

Barisan model bekas, dengan tahun kalendar pengenalan atau facelift terkini:

Logo dan penjenamaan

sunting
logo 2008–2016.
Logo pasaran Malaysia 1985–2000.

Logo Proton pada tahun 1983 adalah perisai biru gelap yang merangkumi sabit kuning diletakkan di bawah kuning bintang empat belas pecah, merujuk kepada bendera Malaysia dan jata negara Malaysia. [80] Walau bagaimanapun, lambang ini hanya digunakan untuk kereta Proton yang tidak dijual dalam negara. Kereta Proton dieksport ke pasaran lain yang diterima reka bentuk lencana yang berbeza. Pada tahun 2000, logo Proton baru telah digunakan pada Proton Waja yang dilancarkan pada tahun itu. [80] Ia memaparkan kepala harimau kuning digayakan pada roundel hijau timbul atas perisai biru gelap, dengan nama Proton dalam huruf besar kuning dalam teks Frutiger. Perwakilan teks standard nama Proton juga telah ditukar daripada teks italik "proton" huruf kecil kepada huruf besar "PROTON".

Semua kereta Proton yang dikeluarkan selepas 2000 menggunakan lencana baru, kedua-dua pasaran domestik dan eksport. Logo Proton semasa, yang telah digunakan sejak tahun 2008 dengan pengenalan generasi kedua Proton Saga adalah sama dengan lencana 2000, tetapi dihasilkan dalam dua nada, perak dan reka bentuk hitam sebaliknya.[80]

Pada 16 Februari 2016, Proton memperkenalkan logo korporat baru dan slogan baru, "It's in the Drive!" (Terjemahan: "Ia di dalam Pemanduan!").Pada Jun 2016, logo Proton baharu telah diperkenalkan semasa pelancaran Proton Perdana 2016, iaitu hanya kepala harimau Malaya dengan bulatan mengelilingi dalam gaya tiga dimensi. Logo baharu itu kini digunakan pada semua model terbaru Proton, termasuk Proton Iriz facelift 2017 dan Proton Exora Enhanced 2017.[81]

Dua tahun selepas (iaitu, September 2019) perkongsian strategik global Proton dengan Geely pada 2017, Proton Holdings melancarkan logo baharu dan slogan "Inspiring Connections" ("Mengilhamkan Perhubungan" dalam Bahasa Melayu) untuk menggariskan cita-citanya untuk menjadi jenama automotif global dan moden. Bermula dengan Proton X70, dan tidak termasuk Proton Exora 2019, lencana belakang digantikan dengan ejaan huruf 'Proton'.[82]

Jualan domestik

sunting
 
Jualan Proton meningkat pada kadar yang stabil pada dekad pertama, tetapi menjunam pada tahun 1998 berikutan Krisis Kewangan Asia 1997. Namun begitu, Proton bangkit semula dan mencatatkan jumlah jualan tertinggi pada tahun 2002 di 214.373 unit. Jualan secara beransur-ansur menurun dalam tempoh lima tahun yang berikut disebabkan barangan yang lebih murah dan lebih berdaya saing dari Perodua. jualan Proton telah pulih sedikit sejak 2008, tetapi bahagian pasaran mereka adalah dalam keadaan semasa penurunan. Proton telah menjual lebih daripada 3,500,000 kereta di Malaysia antara tahun 1985 dan 2013.

Kenderaan Proton pertama, salun Proton Saga dilancarkan pada Julai 1985 mendapat sambutan positif, tetapi jualan merudum kerana ketidakupayaan Proton untuk memenuhi permintaan tinggi.[12] Bagaimanapun, Proton kemudiannya memperoleh 47% saham pasaran Malaysia pada tahun berikutnya, dengan 24,148 kereta dijual. Saham pasaran syarikat berkembang kepada 65% pada 1987; 85% di dalam segmen 1,600cc kebawah.[83] Proton mengekalkan majoriti saham pasaran pada tahun berikutnya, yang meningkat pada 1993 apada 74% dengan lebih 94,100 unit dijual.[84] Jualan kereta di Malaysia menjunam daripada 404,000 unit pada 1997 kepada 163,851 pada 1998 berikutan Krisis Kewangan Asia 1997.[85] Hasil dan keuntungan Proton telah terjejas teruk, tetapi majoriti saham pasaran masih dikekalkan pada awal 2000-an.[86]

Pada pertengahan 2000-an, hasil dan jualan Proton menurun secara mendadak. Pada tahun 2006, bahagian pasaran Proton ialah 32%, turun daripada 40% pada tahun 2005. [87] Proton kehilangan bahagian pasaran domestik majoriti buat kali pertama dalam tempoh 20 tahun untuk Perodua, pengeluar kereta kedua Malaysia. Faktor-faktor yang menyumbang kepada kejatuhan Proton termasuk semakan semula Dasar Automotif Negara (NAP), yang lebih baru model design asli Proton (iaitu, Proton Waja, Proton GEN•2 dan Proton Savvy) yang tidak diselenggara direka dan dihasilkan berbanding dengan bekas Mitsubishi-Proton berdasarkan dan pesaing kuat, khususnya Perodua dengan Myvi paling laris mereka yang dilancarkan pada tahun 2005.[88] Jumlah jualan Proton dan bahagian pasaran gagal untuk pulih perangkaan pra-2002 dan Perodua kekal sebagai peneraju pasaran dalam negeri dari tahun 2006 dan seterusnya.

 
Perbandingan jualan Proton & Perodua di pasaran domestik. Perodua, yang bermula pada tahun 1994 sebagai pelengkap dan bukan pesaing kepada Proton telah mengatasinya untuk menjadi pengeluar kereta jualan terbaik Malaysia. Kereta Perodua berjaya menjual dalam jumlah yang lebih besar kerana rangkaian mereka lebih murah harga, di mana terdapat beberapa pesaing, serta warisan mereka reka bentuk umumnya lebih baik daripada syarikat induk mereka, Toyota.

Jualan kereta Proton meningkat pada kadar yang stabil pada separuh kedua tahun 2000-an dan 2010-an awal. Syarikat itu secara ringkas kembali ke tempat teratas dari Perodua pada Jun 2009, selepas pengenalan Proton Exora MPV. [89] Bahagian pasaran Proton juga mempadankan Perodua pada suku pertama tahun 2011. [90] Faktor-faktor yang menyumbang kepada kebangkitan Proton telah kereta yang disediakan untuk keperluan pasaran tempatan yang direka dengan baik (iaitu, Proton Persona, generasi kedua Saga dan Exora) sebagai tambahan kepada pengurusan yang lebih baik syarikat di bawah pengarah kemudian urusan, Syed Zainal Abidin. Walau bagaimanapun, walaupun peningkatan yang dibuat antara 2007 dan 2012 sebagai tambahan kepada jualan keseluruhan bertambah baik, bahagian pasaran Proton Malaysia terus berkurangan. Pada tahun 2011, syarikat itu mempunyai saham 26.4% (158.657 unit) yang terus menjunam kepada 22.5% (141.121 unit) pada tahun 2012. [91] Sebagai perbandingan, Perodua mengekalkan bahagian pasaran majoriti 30.1% (189.137 unit) pada tahun 2012, dengan Toyota mengekalkan tempat ketiga di bahagian 16.8% dengan 105.151 unit yang dijual.

Penurunan Proton dalam bahagian pasaran telah stabil pada 2013. Pada separuh pertama tahun lepas, Proton menjual 64.782 kereta, yang mewakili 20.7% daripada bahagian pasaran, penurunan sebanyak 1.8% berbanding saham tahun penuh 2012.[92] Walau bagaimanapun, menjelang akhir tahun 2013, Proton telah berjaya meningkatkan bahagian pasarannya kepada 21.2% dengan sejumlah 138.753 unit yang dijual. [93] Walau bagaimanapun, bahagian pasaran Proton masih merosot keseluruhan 1.3% antara tahun 2012 dan 2013. Pada bulan Julai 2013, Proton menjual sekitar 16,600 kereta, yang menyumbang 25% dalam bahagian pasaran semasa pada bulan tertentu, tertinggi pada tahun 2013. [94] Perodua pula dijual sekitar 19,200 atau 2,600 lebih banyak kereta berbanding Proton pada Julai 2013. peningkatan ini syarikat dalam jualan Proton adalah disebabkan oleh pelancaran Proton Saga SV, varian yang lebih murah dari kereta kedua paling laris di Malaysia.

Satu lagi faktor yang akan terus memainkan peranan penting dalam jualan kereta Proton ialah Dasar Automotif Negara (NAP), yang dikuatkuasakan oleh kerajaan Malaysia bagi kepentingan Proton, Perodua, Naza dan jenama asing dengan kilang pengeluaran di Malaysia. [95] Di bawah NAP, kenderaan yang diimport adalah tertakluk kepada pelbagai peringkat duti import dan eksais bergantung kepada asal kenderaan pembuatan dan sesaran enjin, dengan duti eksais yang dikenakan pada 60 ke 105 peratus menjadi komponen yang paling tinggi dalam struktur duti. Kenderaan yang diimport dari ahli-ahli Persatuan Negara-negara Asia Tenggara seperti Thailand dan Indonesia, adalah tertakluk kepada duti import-kurangnya, manakala dari Eropah mengalami yang paling teruk. [95] Walau bagaimanapun, kenderaan hibrid yang diimport dan kereta yang dibeli di Langkawi bebas cukai dikecualikan daripada import dan eksais ke tugas. NAP memastikan survival Proton dan kenderaan buatan Malaysia yang lain di bawah padang permainan yang berat sebelah dalam pasaran Malaysia. Namun begitu, duti import semula NAP itu telah beransur-ansur disemak semula dan dikurangkan selaras dengan pembebasan akhirnya pasaran, tetapi duti eksais, komponen yang lebih besar tarif, terus menjadi tinggi dan opaquely digunakan, dengan halangan bukan tarif berkesan mengurangkan Kadar untuk kenderaan buatan Malaysia.[96]

Pada bulan Mac 2013, Kementerian Perdagangan Antarabangsa dan Industri (Malaysia) mengumumkan bahawa kenderaan yang dikeluarkan di Australia dan Jepun akan menghadapi pengurangan secara beransur-ansur duti import secara berperingkat kepada sifar menjelang 2016. [97] Proton bagaimanapun maklum balas positif kepada pengumuman itu, memetik perkembangan positif baru-baru ini mereka seperti 5-bintang ANCAP pengiktirafan keselamatan daripada Proton Prevé sebagai sebahagian daripada komitmennya untuk kemajuan.[98]

Operasi global

sunting
 
Negara dan wilayah di mana kereta Proton telah dijual.
  Malaysia
  Semasa (BUX)
  Semasa (KDX)
  Bekas (BUX)
  Bekas (KDX)
  Usahasama dengan syarikat tempatan

Proton bergantung terutamanya kepada pasaran domestik bagi majoriti jualan dan hasil Negeri itu. Namun begitu, jumlah kecil kereta Proton juga dieksport ke negara-negara lain di Asia, sebagai tambahan kepada United Kingdom dan Australia. Syarikat itu mengadakan rangkaian jualan global yang jauh lebih besar dalam tahun 1990-an, yang merangkumi semua enam benua dan lebih daripada 70 buah negara, tetapi berhasrat untuk mendapatkan kembali bertapak global dengan 500,000 jualan tahunan menjelang 2018.[99][100]

Sejarah

sunting

Proton mula menceburi pasaran eksport pada bulan Disember 1986, satu tahun setengah selepas pelancaran kereta pertama syarikat itu, Proton Saga.[101] Ia hanya dijual di pasaran pemanduan sebelah kanan seperti New Zealand, United Kingdom dan Singapura kerana varian pemanduan sebelah kiri tidak dihasilkan. Proton cuba memasuki pasaran Amerika pada November 1988, tetapi gagal untuk memenuhi peraturan-peraturan automotif Amerika Syarikat yang ketat. [102] Walau bagaimanapun, Proton Wira, yang dilancarkan pada 1993 menjadi kereta pertama syarikat itu yang akan dikeluarkan dalam konfigurasi pemanduan sebelah kanan kiri dan, membuka jalan bagi kemasukan Proton dalam Benua Eropah pada bulan Oktober 1994 dan pasaran-pasaran lain di Timur Tengah dan Amerika Latin.[17][103][104] Rangkaian jualan global syarikat itu memuncak di antara tahun 1994 dan awal tahun 2000, tetapi telah berkurangan kepada kira-kira 25 negara pada 2010-an. Proton telah mengarahkan kilang CKD di Iran, Indonesia, Filipina, Vietnam dan China.

Kereta polis Proton Impian Milik Polis Humberside, United Kingdom.
Teksi Proton Wira di Pyongyang, Korea Utara. kerajaan Malaysia telah memberikan kereta Proton yang lain, negara-negara kurang maju sebagai tanda muhibah dan diplomasi.
Proton Jumbuck. Ia adalah satu-satunya model Proton yang permintaan eksportnya melebihi permintaan domestik.
Jumlah jualan terkumpul Proton di pasaran terpilih
Negara Kereta yang dijual Bingkai masa Rujukan
  Malaysia 3,760,000 07 / 1985 – sekarang [105][106][107]
 Jumlah dieksport 400,000 12 / 1986 – sekarang [N 1][108][107]
  United Kingdom 141,209 03 / 1989 – 2016 [109][110][111]
  Australia 34,985 05 / 1995 – 2015 [112][113][114][111]
  Singapura 23,951 10 / 1989 – 2013 [112][115]
  Thailand 19,188 12 / 2007 – 2012 [112][116]
  Jerman 15,479 03 / 1995 – 09 / 1999 [104][117]
  Syria sekitar 15,000 2001 – sekarang [118]
  Mesir sekitar 13,000 2000 – 12 / 2015

2018 – sekarang

[119]
  Afrika Selatan sekitar 5,000 2004 – 2015

2022 – sekarang

[120][121][122][123]
  Chile sekitar 3,500 1994 – 1998

2016 – 2018

[124][125]
  Pakistan sekitar 2,000 2019 – sekarang [126][127][128]
  Indonesia sekitar 580 2002 – 2018 [129][130]
 
Kereta Proton pertama kali dieksport ke United Kingdom pada tahun 1989, dan kemudiannya Australia pada tahun 1995. Jualan British Proton memuncak pada 14.957 unit pada tahun 1992, di atas pesaing seperti Hyundai (9337), Kia (3519), Skoda (9365), SEAT (8198 ), Lada (11.907) dan juga Mitsubishi (11.077). [131] Pencapaian terbaik Proton di Australia pada tahun 1998, dengan 3,182 unit dijual. Sejak lewat tahun 90-an, jualan di U.K telah menurun dengan ketara.

Proton mengeksport 164,153 kereta antara Disember 1986 dan Disember 1997. [132] United Kingdom adalah setakat pasaran eksport paling berjaya syarikat itu dari segi jumlah jualan terkumpul, dan pada satu ketika Proton menetapkan rekod untuk Fastest Selling Make of New Car Ever to Enter the United Kingdom.[13] Pada tahun 1992, Saga merupakan di antara Top 20 kereta paling laris di UK, mendahului pesaing utamanya dari Hyundai dan SEAT.[133][134]

Selain itu, satu kajian 1999 oleh Persatuan Pengguna United Kingdom menaikkan pangkat Proton sebagai antara yang paling dipercayai dan disyorkan di Britain. [135] Sambutan daripada 27,000 ahli persatuan itu mendedahkan bahawa Proton ketiga kedudukan ketiga dari segi kerosakan yang lebih sedikit, kesalahan dan masalah mekanikal yang lain, meletakkan Proton di belakang Honda dan Mazda, dan lebih awal daripada Toyota dan Ford. [135] Tambahan pula, 80% daripada ahli peninjau Persatuan Pengguna berkata, mereka akan mengesyorkan kereta Proton kepada rakan-rakan dan keluarga, berbanding 90% bagi Subaru, 79% untuk Toyota, 78% untuk Honda dan Mitsubishi, 63% untuk Hyundai dan masing-masing 47% untuk Rover. Anugerah 1999 ialah Proton kedua berturut-turut, yang mempunyai penilaian sama menerima pada tahun 1998.[135]

Walau bagaimanapun, jualan di UK sejak runtuh, dengan hanya 208 Proton dijual pada tahun 2012.[136] Kereta Proton pernah popular di Singapura, pada satu masa kedua terbesar syarikat destinasi eksport walaupun saiz pasaran yang agak kecil. [137] Jualan juga sederhana di Jerman dan Belgium pada lewat 90-an, sebelum pengeluaran Proton dari Benua Eropah. [138] Kuwait pernah menjadi bahagian destinasi eksport Timur Tengah untuk kereta Proton pada lewat tahun 90an dan awal 2000-an, dengan bahagian pasaran purata 8 % atau 1,000 unit yang dijual setiap tahun, sepuluh kali lebih besar daripada mana-mana negara Majlis Kerjasama Negara-negara Arab Teluk yang lain. [139] Peniaga Kuwait, Bahrah Trading Company telah memberi tumpuan kepada pasaran niche armada, menjual Proton Wira kepada perkhidmatan penghantaran makanan dan teksi.[139]

Dengan separuh pertama daripada 2010-an, pasaran China telah menjadi penyumbang terbesar kepada pendapatan eksport Proton. Walaupun kereta Proton dijual di China dijalankan nama yang berbeza dan lencana di bawah jenama Youngman EuropeStar tempatan, Proton masih menerima royalti bagi penggunaan platform dan enjin Campro. [140] Kontrak enam tahun Proton dengan Youngman tamat pada 2012, tetapi syarikat yang berpangkalan di Zhejiang terus secara tidak rasmi mengeluarkan kereta dan enjin Proton sehingga awal tahun 2015. [141] Pada bulan Februari 2015, Proton mengumumkan bahawa mereka akan menghidupkan semula usaha sama mereka dengan Goldstar berpangkalan di Fujian, dan tidak akan memperbaharui kontrak mereka dengan Youngman.[142][143]

Proton Cars UK adalah pelekap kemunculan semula dengan pelancaran lebih daripada tiga model baru (Prevé, Suprima S, Exora & GSC) antara Q4 2013 dan Q1 2014. [100][144]

Proton juga mempunyai niat untuk kembali ke Amerika Latin, dan berikutan ratifikasi Perjanjian Perdagangan Bebas Malaysia-Chile, syarikat itu mengumumkan rancangan untuk memasuki semula Chile seawal 2013, selepas pengunduran mereka pada awal tahun 2000. [145][146] Pada bulan Julai 2015, Proton telah menandatangani perjanjian pengedar dengan Andes Motor, dan yang pertama pemanduan sebelah kiri Prevé dan Exora unit penilaian telah dihantar ke Chile pada bulan November. [147][148] Pada 1 Mac 2016, Proton telah memulakan penghantaran rasmi pertama 50 unit Prevé, yang pertama yang dijangka 1000 Proton terikat Chile tahun ini. pelancaran semula rasmi Proton di Chile telah tentatif ditambat pada Mei 2016.[147]

Pada 12 Julai 2018, Proton telah menyambung semula eksport ke Timur Tengah bermula dengan penghantaran 440 unit Proton GEN•2 dan 15 unit Proton Persona generasi pertama di Jordan untuk diedarkan ke Iraq serta negara-negara jiran berdekatan.[149][150]

Pada 21 Mac 2019, Proton telah mengumumkan bahawa sebuah kilang akan dibina di Pakistan dengan kerjasama Alhaj Automotive.[151] Proton telah pun menempah versi CBU Proton X70 di Pakistan. Tempahan untuk versi CKD X70 juga sedang ditempah oleh Proton di Pakistan yang dijangka dihantar pada Q3 2021 selepas kilang pemasangan tempatan di sana siap.[152] Proton Saga juga dijangka akan dilancarkan di Pakistan pada Januari 2021.

Pada 24 Januari 2020, Proton mengumumkan matlamat mereka adalah untuk mengeksport 4,000 kenderaan menjelang akhir tahun atau mengeksport 6,000 kenderaan jika ditawarkan insentif kerajaan.[153]

Pada 21 Ogos 2020, diumumkan bahawa Proton Saga akan dieksport ke Kenya, kebanyakannya dibina di bawah CKD dan dihantar ke Simba Corp.[154]

Telah diumumkan pada 13 November 2020 bahawa kenderaan Proton akan dijual di Nepal oleh Jagadamba Motors. Syarikat itu akan melancarkan operasi runcit secara rasmi menjelang Januari 2021.[155]

Pada 28 April 2022, perjanjian telah ditandatangani untuk Proton memasuki semula pasaran kereta Afrika Selatan.[156] Pada 31 Mei 2022, Proton mengumumkan penghantaran Proton X50, X70 dan Saga dalam usaha untuk meneruskan kehadiran di Afrika Selatan dengan Kumpulan CMH sebagai pengedar rasmi.[157] Pada 2015, Proton meninggalkan Afrika Selatan kerana keadaan pasaran yang teruk.[158]

Proton mengumumkan pada Mei 2023 bahawa mereka telah memasuki Mozambique dengan kerjasama pengedar kereta tempatan Entreposto.[159]

Masa hadapan

sunting
 
Proton Iriz mungkin menerima pilihan turbo 1.3 liter baharu, 6MT dalam masa terdekat.[160] Iriz elektrik sepenuhnya turut dikaji.[161]

United Kingdom telah menjadi pasaran eksport utama Proton sejak akhir 1980-an. Walau bagaimanapun, menjelang akhir 2000-an, jualan Proton British telah menurun dengan ketara akibat model yang semakin tua dan stok yang semakin berkurangan.[162] Pada 2013, Proton Cars UK telah cuba melancarkan semula jenama itu dengan empat model serba baharu.[163] Bagaimanapun, pelancaran semula itu sebaliknya ditangguhkan selama-lamanya memandangkan pelepasan dan peraturan keselamatan Kesatuan Eropah yang lebih ketat.

Proton kini sedang membangunkan rangkaian enjin petrol serba baharu dengan kerjasama Ricardo dan Lotus Engineering. Enjin tersebut akan menampilkan teknologi yang lebih canggih seperti suntikan terus, penyahaktifan silinder dan melahu henti-mula, dan akan memenuhi peraturan pelepasan Euro 6c tertinggi. Pada 18 Januari 2016, Proton melancarkan prototaip dalam siaran langsung dari kemudahan Ricardo di Shoreham, England. Pengeluaran besar-besaran enjin Proton serba baharu akan dimulakan pada akhir 2017.

Selain itu, Proton telah mengumumkan perkongsian mereka dengan LG Electronics dalam pembangunan teknologi keselamatan autonomi. Pada September 2014, Proton telah melihat prototaip Iriz dengan Sistem Bantuan Pemacu Lanjutan (ADAS) LG. Dengan pelaksanaan LG ADAS, ciri keselamatan autonomi baharu seperti Brek Kecemasan Autonomi (AEB), Amaran Perlanggaran Hadapan (FCW), Kawalan Pelayaran Adaptif (ACC), Bantuan Lalu Lintas (CTA), Amaran Berlepas Lorong (LDW), Pengecaman Tanda Trafik (TSR) dan Bantuan Rasuk Tinggi (HBA) boleh dimasukkan ke dalam tawaran masa depan Proton. Kemasukan ciri keselamatan autonomi telah menjadi prasyarat yang diperlukan untuk penilaian penuh Euro NCAP dan ANCAP 5 Bintang.

Pada 3 Disember 2014, Proton mengumumkan rancangan untuk membina sebuah kilang kereta baru di Bangladesh.[51] Satu perjanjian telah dibuat awam pada 6 Februari 2015 di antara Kuala Lumpur dan Jakarta untuk membantu membangunkan jalan bagi kereta nasional mereka sendiri. [52][53] Terdapat dakwaan bahawa Presiden Joko Widodo yang melantik Abdullah Mahmud Hendropriyono sebagai wakil PT Adiperkasa Citra Lestari, yang diketahui berkaitan dengan bekas Presiden Megawati Soekarnoputri.[54]

Menurut Steven Xu dari Jualan Antarabangsa Proton, syarikat itu masih dalam proses mewujudkan lebih banyak pengedar untuk meningkatkan kehadirannya di Indonesia setakat 10 April 2019.[164]

Pada 24 April 2019, Proton mengumumkan bahawa mereka akan melancarkan semula sekali lagi di Australia sejak jualan merosot pada 2015[165] selepas syarikat itu menubuhkan kehadirannya pada 1995.[166]

Menurut Li Churong, syarikat itu akan mengembangkan kehadirannya di negara-negara Asia Tenggara, seperti Brunei, Indonesia, Singapura dan Thailand.[167] Syarikat itu mengumumkan pada 16 Jun 2021 bahawa operasinya di Indonesia dan Thailand akan disambung semula dalam masa terdekat dengan rancangan untuk menjadi pengeluar kereta ketiga terbesar di rantau ASEAN.[168] Dilaporkan bahawa operasi Proton di Thailand boleh disambung semula menjelang 2022.[168] Tetapi pada Februari 2023, dilaporkan bahawa operasi Indonesia dan Thailand masih belum disambung semula, termasuk Fiji.[169]

Kehadiran Proton X50 yang dipandu di India untuk ujian jalan raya menunjukkan kemungkinan kehadiran cawangan Proton masa depan di India.[170]

Perkongsian

sunting

Mitsubishi

sunting
 
Proton Inspira, model Proton yang terakhir berasaskan daripada Mitsubishi.

Mitsubishi Motors Corporation (MMC) dan Mitsubishi Corporation (MC) memainkan peranan penting dalam asas Proton. Majoriti besar platform kenderaan, enjin, bahagian dan kepakaran teknikal pernah diperoleh daripada Mitsubishi Motors. Selain itu, Pengarah Urusan Proton di antara tahun 1988 dan 1993 adalah Kenji Iwabuchi, bekas eksekutif Mitsubishi Motors.[15] Kakitangan Proton juga telah dilatih oleh Mitsubishi di Jepun sebagai sebahagian daripada perjanjian dua hala. Pengurusan Proton secara beransur-ansur diambil alih oleh rakyat Malaysia pada 1990-an. [14] Semua kereta Proton dilancarkan antara 1985 dan 2000 dengan pengecualian daripada Proton Tiara adalah berdasarkan kenderaan Mitsubishi. Proton mula mengeluarkan model rekaan asli selepas 2000, tetapi disambung semula kerjasama produk dengan MMC pada tahun 2008. [38] Hasil kerjasama yang diperbaharui adalah Proton Inspira, sebuah lencana baru Mitsubishi Lancer 2007 untuk dijual secara eksklusif di pasaran Malaysia. Ia menandakan kembali kepada hubungan yang lebih erat antara Proton dan MMC.[39]

MMC dan MC setiap satu yang dipegang minoriti 30% kepentingan bersama dalam Proton, manakala majoriti 70% saham dipegang oleh Heavy Industries Corporation of Malaysia (HICOM). [171] Kepentingan bersama Mitsubishi kemudiannya dikurangkan kepada 15.86%, atau 7.93% setiap satu untuk MMC dan MC masing-masing sehingga ia habis dijual kepada Khazanah Nasional pada Januari 2005. [172] Mitsubishi Motors, pengeluar kereta tidak menguntungkan tunggal Jepun tempoh itu dijual 7.93% Proton pegangannya awal Mac 2004 dalam usaha untuk mengurangkan yang ¥ 1.14 trilion (USD $ 11 bilion) hutang. [172] Penjualan pegangan bersama Mitsubishi dalam Proton menandakan berakhirnya pelaburan 22 tahun dalam Proton. Namun begitu, Proton Inspira berfungsi sebagai simbol hubungan sejarah yang kuat antara Proton dan Mitsubishi Motors, atau setakat yang lebih besar Malaysia dan Jepun.

Citroën

sunting
 
Proton Tiara, satu-satunya model Proton yang berasaskan daripada Citroën.

Pada tahun 1994, pengeluar kereta Perancis Citroën mengumumkan rancangan untuk pengeluaran kereta diesel di Malaysia di bawah usaha sama dengan Proton. [173] Ketua Pegawai Eksekutif Proton ketika itu, Tan Sri Yahaya Ahmad juga menyokong pakatan dengan PSA Peugeot Citroën untuk tujuan pemindahan teknologi . Rundingan berlarutan sehingga 1995, tetapi menjadi kenyataan pada tahun 1996 dengan pelancaran Proton Tiara. [174] Ia berdasarkan Citroën AX dan dikuasakan oleh 1.1L Citroën enjin petrol l4, berbeza dengan pelan sesuatu pilihan diesel. Usaha sama antara Proton dan Citroën terbantut selepas kematian Yahaya Ahmad dalam nahas helikopter pada tahun berikutnya. Proton Tiara gagal untuk bersaing dengan pesaing-pesaingnya dari Perodua dan pengeluaran berakhir pada tahun 2000, empat tahun selepas pelancarannya.

Youngman

sunting
 
2014 Youngman Lotus L3 GT 5-pintu, pelencanaan semula Proton GEN•2.

Proton memasuki Republik Rakyat China pada tahun 2007 di bawah usaha sama strategik dengan China Youngman Automobile Group Co., Ltd. Perjanjian itu melibatkan sekurang-kurangnya 30,000 unit Proton GEN•2 CBU yang telah dilencanakan baru di China di bawah Europestar marque Youngman. [175][176] Pada tahun 2008, Proton Persona menjadi model kedua yang dijual di bawah jenama Europestar itu. [177] GEN•2 dan Persona telah dikenali sebagai RCR dan Jing Yue antara tahun 2007 dan lewat tahun 2009 tetapi kedua-dua kereta telah berwajah baru dan dinamakan semula sebagai 5-pintu L3 dan 4-pintu L3 (atau L3 Sedan) untuk model tahun 2010 masing-masing. Kedua-dua model menerima bahagian yang unik dan perubahan wajah dari Youngman antara 2007 dan 2013. Wajah yang paling baru-baru ini Europestar L3 GT 5-pintu (Proton GEN•2) dan Europestar L3 GT 4-pintu (Proton Persona) menawarkan bumper baru hadapan, gril unik dan isyarat seterusnya cermin yang dipasang pada bahagian luar, sebagai tambahan kepada direka semula kelompok kawalan cuaca dan upholsteri kulit pada kawasan pedalaman. [178][179][180] Youngman juga telah memperkenalkan varian lebih murah daripada hatchback dan model salun L3 mereka, dikuasakan oleh enjin 1.5 liter Mitsubishi 4G15M dicuba dan diuji.[181][182]

Youngman melancarkan Europestar L5 hatchback dan model salun pada Shanghai Motorshow 2011. Reka bentuk luar dan peralatan dalaman asli kepada Youngman, tetapi kedua-dua kereta adalah berdasarkan kepada Proton platform GEN•2 lanjutan (2,670mm, 70mm lebih panjang daripada yang asal) dan dikuasakan oleh CamPro CPS enjin 1.6 liter Proton. [183] Europestar T5 telah dipratonton pada 23 April 2012, sebuah SUV direka oleh Lotus dan Youngman dan berdasarkan platform Proton GEN•2. Ia telah dijadualkan untuk pelancaran lewat 2012 tetapi ia tidak pernah dimasukkan ke dalam pengeluaran.[184][141]

Antara pertengahan 2009 dan Februari 2015, Youngman Lotus telah melaporkan jumlah angka pengeluaran 196,234 CKD GEN•2 dan Persona unit lencana baru, di mana 189,872 dilaporkan dijual. [185][N 2] Walau bagaimanapun, pada pertengahan 2015, China Passenger Car Association (CPCA) berhenti melaporkan Youngman Lotus jualan nombor kerana mereka adalah "cara keluar" dari nombor-nombor pendaftaran. Youngman Lotus telah menamatkan pengeluaran dan jualan sama sekali pada pertengahan 2015.[141] Pada bulan Februari 2015, Proton mengumumkan bahawa mereka akan menghidupkan semula usaha sama mereka dengan Goldstar berpangkalan di Fujian, dan tidak akan memperbaharui kontrak mereka dengan Youngman.[142][143]

 
Proton Perdana generasi kedua, model Proton yang berasaskan daripada Honda accord generasi kelapan.

Pada 29 Oktober 2012, Proton memasuki kerjasama dengan Honda Motor Company, Ltd.[186] Kedua-dua syarikat telah bersetuju untuk meneroka peluang kerjasama dalam bidang peningkatan teknologi, barisan produk baru dan perkongsian platform dan kemudahan kenderaan.[187]

Pada bulan November 2013, ia telah mendedahkan bahawa PRM yang akan berdasarkan kepada generasi kelapan Amerika Utara Honda Accord.[188] PRM akan melancarkan dalam dua fasa, yang pertama pada pertengahan Disember untuk dijual secara eksklusif kepada kerajaan Malaysia dan yang kedua dalam dua tahun akan datang untuk pasaran domestik Malaysia. [189] Kira-kira 3,000 unit PRM yang akan dihasilkan pada mulanya untuk menggantikan Proton Perdana V6 armada penuaan digunakan oleh kerajaan persekutuan.[100] Hasil kerjasama itu, generasi kedua Proton Perdana, telah diumumkan pada 11 Disember 2013 di satu majlis rasmi di Putrajaya.[49]

Suzuki

sunting
 
Proton Ertiga, MPV kedua Proton yang berasaskan daripada Suzuki.

Proton bekerjasama dengan Suzuki dan meletakkan semula Suzuki Ertiga.[190] Di bawah perjanjian Jun 2015, 25 daripada cawangan pengedar Suzuki 3S dan 4Snya telah ditukar menjadi cawangan Proton Edar dan mempunyai kedua-dua logo Proton dan Suzuki.

Proton Ertiga ialah MPV daripada Suzuki Ertiga generasi pertama berlencana semula untuk pasaran Malaysia oleh Proton. Model ini dilancarkan pada 24 November 2016, pada sidang media di Pusat Konvensyen Setia City, Setia Alam, Selangor.[191] Proton Ertiga merupakan model keempat Proton yang akan dilancarkan dalam tempoh enam bulan.[192]

 
Proton X70, model pertama Proton yang berasaskan daripada Geely.

Syarikat induk PROTON Holdings iaitu DRB-HICOM mengumumkan menjual 49.9% pegangan dalam Proton kepada Zhejiang Geely Automobile Holdings.[193][194] Berikutan kemasukan Geely China sebagai pemegang saham Proton, PROTON Holdings memperoleh harta intelek untuk reka bentuk, pembangunan, pembuatan, penjualan, pemasaran dan pengedaran Geely Boyue, Geely Binyue dan Geely Haoyue untuk Brunei, Indonesia, Malaysia, Singapura dan Thailand.[195]

Proton mengumumkan pelancaran kenderaan utiliti sukan pertama Proton yang berasaskan Geely Boyue, dengan sentuhan elemen reka bentuk tempatan yang diperkenalkan untuk pasaran Malaysia. Kumpulan pertama Proton X70 yang dinamakan untuk pasaran tempatan akan diimport dari China, dengan rancangan penyetempatan sedang dijalankan dengan pembesaran kilang Tanjong Malim mereka.[196]

Dengan pelan jualan dan pengecualian cukai yang akan datang untuk EV menjelang 2022, Proton mengumumkan pelan hala tuju produk hibrid, PHEV dan BEV untuk masa hadapan. Walaupun tiada model elektrik khusus disebut, terdapat kemungkinan teknologi itu akan diterajui oleh jenama rangkaian kuasa baharu Geely, Leishen Hi-X.[197]

Sukan Permotoran

sunting

1980-an dan 1990-an

sunting

Proton mempunyai kehadiran sejarah yang penting di dalam sukan bermotor. Pada akhir 1980-an, satu pakatan yang terdiri daripada Proton, syarikat minyak dan gas Malaysia Petronas, Mitsubishi Motors Jepun dan pengedar kereta Proton, Edaran Otomobil Nasional (EON) membawa kepada pembentukan Petronas EON Racing Team (PERT).[198] Pasukan ini tertumpu terutamanya kepada perlumbaan rali dan telah dalam sukan permotoran seawal tahun 1987. [199] PERT memenangi 1989 Rally Shell Malaysia dengan Proton kereta Saga perhimpunan yang telah disediakan oleh bahagian Ralliart Mitsubishi, yang memaparkan 150 enjin bhp berkuasa sebagai sebahagian daripada spesifikasi perlumbaan. [200] PERT memenangi beberapa perhimpunan antarabangsa yang lain termasuk 1991 rali Thailand 1993 Rally Antarabangsa Dubai dan Rallye Ng Philipinas pada tahun 1995, 1996 dan 1997 masing-masing.[198][201]

2000-an

sunting
 
Proton PERT bersama pemandu rali veteran Malaysia Karamjit Singh.

Kehadiran Proton di dalam sukan bermotor antarabangsa memuncak apabila Petronas EON Racing Team memenangi 2002 Production World Rally Championship dengan pemandu rali veteran Malaysia Karamjit Singh dalam Proton PERT, sebuah lencana baru Mitsubishi Lancer Evolution. [198][202] Duo Proton-Karamjit juga memenangi gelaran 2001, 2002 dan 2004 Kejohanan Rali Asia Pasifik.[203][204][205]

Pada tahun 2003, Bahagian Proton Motorsports, juga dikenali sebagai "Race.Rally.Research., R3", telah ditubuhkan.[198] R3 mengambil alih tanggungjawab sukan bermotor usaha Proton, yang telah dipegang oleh Ralliart Mitsubishi Motors. Model pertama mendapat manfaat daripada kejuruteraan R3 adalah Proton Satria R3 yang dilancarkan pada akhir tahun 2004 dengan jangka yang terhad 150 unit.

2010-an

sunting

Asia-Pacific Rally Championship

sunting
 
Alister McRae di dalam Proton Satria Neo S2000 di Rally Hokkaido semasa APRC musim 2010.

Proton masuk semula ke Kejohanan Rali Asia Pasifik (APRC) pada 2010, kejohanan rali antarabangsa yang dianjurkan oleh FIA merangkumi pusingan di Asia dan Oceania. Proton sebelum ini telah mengambil bahagian dalam APRC, tetapi menarik diri pada tahun 2005 kerana masalah kewangan. Syarikat itu bersaing di bawah nama pasukan rasmi Proton Motorsports dengan bekas pemandu WRC Chris Atkinson dan Alister McRae dari masing-masing Australia dan Scotland dalam sepasang kereta rali Proton Satria Neo S2000. Satria Neo S2000 terbaru menggantikan Proton PERT sebagai kereta rali perdana Proton, dan telah disediakan oleh Mellors Elliot Motorsport (MEM) berpangkalan di Britain mengikut spesifikasi FIA Super 2000. [206] Kereta-kereta kos lebih RM1 juta setiap satu dan dilengkapi dengan 280 bhp (271Nm) enjin 2.0 liter berpasangan untuk merumahkan kebolehan pemacuan empat roda. [207] Walaupun menghadapi masalah teknikal dan persaingan sengit daripada atasan kereta rali Mitsubishi Lancer Evolution dan Subaru Impreza, pemandu Proton McRae dan Atkinson masing-masing diletakkan ke-3 dan ke-5 pada APRC musim tahun 2010.

 
2011 Proton Satria Neo CUSCO Edition di Jepun.

Pada tahun berikutnya, pelumba rali veteran Malaysia Karamjit Singh menyertai semula APRC selepas ketiadaan 6 tahun di bawah Proton R3 Cusco Rally Team dalam Kumpulan N 2WD CUSCO Jepun diperkemaskan 1.6L CamPro 145 hp (170Nm) versi Satria Neo. [208] Pemandu rali Jepun Akira Bamba juga bertanding dalam 2011 APRC musim dalam satu lagi Satria Neo CUSCO. Musim 2011 diakhiri dengan satu-dua kemenangan Proton Motorsports dengan pemandu McRae dan Atkinson dalam Satria Neo mereka S2000s. Karamjit diletakkan di tempat pertama dalam kategori 2WD dan ke-7 dalam keseluruhan kejohanan itu, di hadapan Bamba yang diletakkan di tempat ke-9.[209]

Dalam APRC musim 2012, Chris Atkinson meninggalkan Proton Motorsports selepas dua tahun sejarah perlumbaan dengan pasukan. Atkinson menyertai pasukan India MRF sebaliknya di mana beliau dipelopori Skoda Fabia S2000 bersama pelumba rali veteran India Gaurav Gill. Slot kosong di Proton Motorsports telah diisi oleh pelumba Sweden Per-Gunnar Andersson yang turut berlumba untuk Proton di Cabaran Rali Antara Benua. Selain itu, Proton R3 Cusco menambah pemandu ketiga, Kenneth Koh Malaysia, manakala pemandu Dreams India Sanjay Takle mengambil bahagian dalam satu lagi 2WD Satria Neo. 2012 musim berakhir dengan kemenangan pasukan MRF, dengan Atkinson dan Gaurav meletakkan pertama dan keempat masing-masing dalam S2000 Škodas mereka.[210] Pemandu Proton Motorsports McRae meraih tempat kedua, tetapi Andersson berada di tempat ketujuh keseluruhan dengan S2000 Satria Neo. [210] Pelumba Proton R3 Cusco Karamjit, Bamba dan Kenneth masing-masing berada di tempat kelima, keenam dan lapan dan Sanjay Dreams India di tempat kesembilan keseluruhan.[210]

Intercontinental Rally Challenge

sunting

Proton memeterai Intercontinental Rally Challenge 2009 dengan Proton Satria Neo Super 2000. Keputusan terbaik mereka dalam IRC adalah Alister McRae menamatkan tempat ke-2 pada 2009 Rally Scotland. Pemandu pada tahun 2009 adalah Karamjit Singh, Guy Wilks, Bryan Bouffier dan Alister McRae menjaringkan 13 mata. Pada tahun 2010 pasukan Proton mempunyai banyak persaraan dan tidak menjaringkan satu titik. Pemandu untuk tahun 2010 adalah Alister McRae, Chris Atkinson, Niall McShea, Keith Cronin, Gilles Panizzi dan privateer dengan sokongan kilang, Tom Cave. Keputusan terbaik 2010 musim adalah tempat 22 Gilles Panizzi pada 2010 Rallye Sanremo, walaupun ia adalah satu-satunya penamat Proton Satria Neo S2000 pada musim ini.

British Touring Car Championship

sunting
 
BTC-T Proton Impian dari pasukan Petronas Syntium Proton di Knockhill Circuit, Scotland.

British Touring Car Championship (BTCC) adalah satu siri jelajah perlumbaan kereta yang diadakan setiap tahun di United Kingdom. Proton mengambil bahagian dalam BTCC antara tahun 2002 dan 2004 sebagai Petronas Syntium Proton (pasukan PSP). Pasukan BTCC musim 2002 dan 2003 masing-masing diketuai oleh pemandu Scotland dan England David Leslie dan Phil Bennett masing-masing dengan dua buah kereta touring BTC-T Proton Impian banyak diubahsuai.[211] Mereka digantikan oleh Afrika Selatan Shaun Watson-Smith dan Malaysia Fariqe Hairuman pada musim 2004. [212] Pasukan PSP memenangi dua daripada 95 perlumbaan di BTCC dan menarik diri selepas berakhirnya musim 2004.

 
NGTC Proton Persona Daniel Welch di 2013 BTCC Snetterton GP, England.

Pada tahun 2011, Welch Motorsport yang berpangkalan di UK bertanding BTCC dalam Proton Persona NGTC, didorong oleh Daniel Welch. [213] Welch Motorsport bersaing secara bebas dan tidak terikat kepada Proton, tetapi secara tidak langsung disokong oleh Proton UK. [214] Pasukan itu membuat kemunculan sulung pada separuh kedua 2011 BTCC musim dan mendapat satu mata pada perlumbaan terakhir di Litar Silverstone, meletakkan 22 keseluruhan dalam kejohanan itu. Sebagai perbandingan, 2011 Drivers' Champion Matt Neal Honda Racing Team menjaringkan 257 mata.

Prestasi Welch Motorsport bertambah baik dengan ketara pada BTCC musim 2012. Daniel Welch mempunyai perlumbaan yang terbaik di Oulton Park, di mana beliau menduduki tempat keenam dalam perlumbaan satu, dan diadakan di luar juara bertahan Matt Neal untuk menuntut kedudukan keempat dalam perlumbaan dua. Welch Motorsport ke-15 keseluruhan dengan 79 mata pada musim 2012, dengan 2012 Drivers' Champion Gordon Shedden menjaringkan 408 mata dalam perbandingan.

Welch Motorsport berkembang kepada satu pasukan dua kereta di 2013 BTCC musim. Proton Persona NGTC kembali di tangan Daniel Welch, manakala kereta yang kedua adalah Super 2000 Mk 2 Ford Focus didorong oleh David Nye.

Bola sepak

sunting

Proton dan Norwich City F.C menandatangani perjanjian penajaan selama 3 tahun pada tahun 2003, menjadi penaja utama Canaries untuk kit rumah mereka, manakala Lotus Cars milik Proton akan dipaparkan pada kit pelawat. Perjanjian itu, dilaporkan bernilai "jumlah tujuh angka",[215] merupakan perjanjian penajaan terbesar dalam sejarah kelab. Ketua Pegawai Eksekutif Proton Tengku Mahaleel Ariff berkata perjanjian penajaan itu akan membawa lebih banyak kesedaran dan pengiktirafan kepada jenama Proton, yang kini tiada.[216]

Pada tahun 2005, Proton membuka bilik pameran di stadium Carrow Road Norwich City, menampilkan produk daripada jenama Proton. Ia telah dimasukkan ke dalam Jarrold Stand stadium.[217]

Anugerah dan pengiktirafan

sunting
  • Pilihan Ramai, Kategori Automotif (Perak) - Anugerah Jenama Putra 2017[218]
  • Pilihan Ramai, Kategori Automotif (Perak) - Anugerah Jenama Putra 2018[218]

Catatan

sunting
  1. ^ Jumlah dieksport termasuk kenderaan Proton yang telah dipasang di Malaysia untuk pasaran eksport (eksport CBU), tidak termasuk kenderaan Proton yang berkumpul di luar negeri (eksport CKD) seperti di China, Indonesia, Vietnam, Iran dan Filipina.
  2. ^ Tidak termasuk jualan CBU GEN-2 unit / Persona lencana baru, atau model rekaan asli Youngman Lotus.

Rujukan

sunting
  1. ^ "PROTON ENDS 2023 WITH FIFTH CONSECUTIVE YEAR OF GROWTH". Proton.com. 3 Januari 2024. Diarkibkan daripada yang asal pada 12 Januari 2024.
  2. ^ "DRB-HICOM posts RM554.13mil net profit, RM13.15bil revenue in 2020". New Straits Times. 24 Februari 2021. Dicapai pada 6 Januari 2022.
  3. ^ Lye, Gerard (24 Mei 2017). "Geely to acquire 49.9% stake in Proton, 51% in Lotus – definitive agreement to be signed before end of July". Paultan.org. Dicapai pada 27 Mei 2017.
  4. ^ "Exclusive: British Lotus cars to be 'Made in China' at new Geely plant: documents". Reuters. 17 Januari 2019. Dicapai pada 3 Julai 2020.
  5. ^ "Lotus now officially part of Geely after completing purchase – Auto News". AutoIndustriya.com. 2 Oktober 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada 27 Januari 2020. Dicapai pada 27 Januari 2020.
  6. ^ https://paultan.org/2023/06/13/2023-proton-x50-and-x70-launched-in-mozambique/
  7. ^ "Proton to return in Indonesia and Thailand, aims 10k units global exports". Februari 2023.
  8. ^ "RAM Ratings assigns AA3(s)/P1(s) to RM4 bil IMTN and RM1 bil ICP Programmes issued by PROTON's SPV".
  9. ^ "First National Car Reborn". The Star / YouTube. 18 Januari 2008. Dicapai pada 6 Mac 2013.
  10. ^ "PROTON 25 Years". Proton Interactive / YouTube. 15 Julai 2010. Dicapai pada 5 Mac 2013.
  11. ^ "PROTON Holdings Berhad – History". corporate.proton.com. Dicapai pada 5 March 2013.
  12. ^ a b Danker, Tony (1 September 1986). "A Year of Success For National Car". New Straits Times. Dicapai pada 5 June 2011.
  13. ^ a b "Proton Saga History". Proton / Paul Tan / YouTube. 26 May 2010. Dicapai pada 30 January 2013.
  14. ^ a b Kaur, Hardev (19 January 1992). "Taking over management of Proton". New Straits Times. Dicapai pada 29 March 2013.
  15. ^ a b Tan, Paul (18 August 2005). "Proton Japanese CEO". paultan.org / New Straits Times. Dicapai pada 29 March 2013.
  16. ^ "5.9m national cars sold, Dewan Rakyat told". mysinchew.com. 13 November 2013. Dicapai pada 15 November 2013.
  17. ^ a b Abu Bakar, Othman (12 August 1993). "Modified Wira for Europe, Gulf". New Straits Times. Dicapai pada 22 March 2013.
  18. ^ "Lotus Purchased by Proton". Reuters, Archived at sandsmuseum.com. 30 Oktober 1996. Dicapai pada 10 Mac 2013.
  19. ^ "About Proton". protonbrunei.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 23 Mei 2013. Dicapai pada 10 Mac 2013.
  20. ^ Walker, Steve (29 Januari 2013). "The world's greatest cars by country – Proton Satria GTi – Malaysia". MSN (UK). Diarkibkan daripada yang asal pada 24 Februari 2013. Dicapai pada 10 Mac 2013.
  21. ^ "Proton Holdings Berhad – About – Manufacturing – Tanjung Malim". corporate.proton.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 17 Disember 2012. Dicapai pada 28 Mac 2013.
  22. ^ "Proton's second plant to make new models". New Straits Times. 20 Ogos 1997. Dicapai pada 28 Mac 2013.
  23. ^ Hamsawi, Roziana (19 September 2001). "Multi-billion ringgit car city 'to be revived'". New Straits Times. Dicapai pada 28 Mac 2013.
  24. ^ Sagaran, P. Chandra (17 Oktober 2001). "New Proton from Perak plant in 2003". New Straits Times. Dicapai pada 28 Mac 2013.
  25. ^ a b Huong, Thomas (27 August 2012). "DRB-Hicom to invest RM1bil and accelerate development of Proton City". The Star (Malaysia). Dicapai pada 28 March 2013.
  26. ^ "Proton Holdings Berhad – About – Manufacturing – Shah Alam". corporate.proton.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 17 Disember 2012. Dicapai pada 28 Mac 2013.
  27. ^ Tan, Paul (28 Disember 2005). "Proton disposes of MV Agusta for 1 Euro". paultan.org / The Edge (Malaysia). Dicapai pada 28 Mac 2013.
  28. ^ Tan, Paul (15 Ogos 2007). "Proton Persona launched: Proton's new sedan". paultan.org. Dicapai pada 12 Mac 2013.
  29. ^ Tan, Paul (7 November 2007). "Both Proton Persona and Perodua Myvi doing well". paultan.org. Dicapai pada 12 Mac 2013.
  30. ^ Tan, Paul (18 Januari 2008). "New Proton Saga Launch and Test Drive Report". paultan.org. Dicapai pada 13 Mac 2013.
  31. ^ Tan, Paul (1 Februari 2008). "Proton Saga: 23,000 bookings, 5 month wait!". paultan.org. Dicapai pada 13 Mac 2013.
  32. ^ a b Gasnier, Matthias (28 January 2010). "Malaysia 2008–2009: Perodua Myvi, Viva & Proton Saga on podium". bestsellingcarsblog.com. Dicapai pada 13 March 2013.
  33. ^ a b Gasnier, Matthias (13 February 2012). "Malaysia Full Year 2011: Perodua Myvi and Proton Saga rule". bestsellingcarsblog.com. Dicapai pada 13 March 2013.
  34. ^ a b Gasnier, Matthias (2 July 2012). "Malaysia May 2012: Proton Prevé up to No. 7". bestsellingcarsblog.com. Dicapai pada 13 March 2013.
  35. ^ Tan, Paul (15 April 2009). "Proton Exora: Malaysia's first MPV from RM69,998!". paultan.org. Dicapai pada 13 Mac 2013.
  36. ^ https://paultan.org/2008/08/06/proton-persona-and-proton-saga-on-test-in-india/
  37. ^ "Proton is likely to enter the Indian market with X50".
  38. ^ a b "Proton enters into product collaboration with Mitsubishi Motors Corporation, Japan". Bursa Malaysia. 5 December 2008. Diarkibkan daripada yang asal pada 2010-09-07.
  39. ^ a b "Proton in product collaboration with Mitsubishi". The Star (Malaysia). 5 December 2008. Dicapai pada 12 February 2010.
  40. ^ Tan, Paul (2 Mac 2010). "Proton showcases the EMAS, EMAS Country and EMAS3 trio of concepts at Geneva 2010!". paultan.org. Dicapai pada 15 Mac 2013.
  41. ^ "Enjin CAMPRO CFE (Turbo) di KLIMS 2010!!!". funtastickodesign.wordpress.com. 5 Disember 2010. Dicapai pada 14 Mac 2013.
  42. ^ Tan, Danny (15 Disember 2011). "OFFICIAL DETAILS: Proton Exora Bold Premium & Prime". paultan.org. Dicapai pada 14 Mac 2013.
  43. ^ "DRB-Hicom takes over Proton for RM1.2b". freemalaysiatoday.com / Bernama. 16 Januari 2012. Diarkibkan daripada yang asal pada 2 Disember 2013. Dicapai pada 21 April 2013.
  44. ^ Lim, Anthony (16 April 2012). "Proton Prevé with 1.6 turbo launched: RM60k – RM73k!". paultan.org. Dicapai pada 14 Mac 2013.
  45. ^ "LAUNCH: Proton Preve (From RM59,990 to RM72,990 OTR)!". zerotohundred.com. 17 April 2012. Dicapai pada 14 Mac 2013.
  46. ^ "ANCAP Safety Rating – Proton Prevé (From 2013)" (PDF). ancap.com.au. Dicapai pada 15 Mac 2013.
  47. ^ Lim, Anthony (11 Disember 2012). "Reports: Proton acquires Petronas engine technology". paultan.org. Dicapai pada 12 April 2013.
  48. ^ "Proton Suprima S Launch Livestream by PAULTAN.ORG". Paul Tan (YouTube) / YouTube. 17 August 2013. Dicapai pada 17 August 2013.
  49. ^ a b c Paul Tan (11 December 2013). "New Proton Perdana based on 8th gen Honda Accord handed over – PM gets a stretched version!". paultan.org. Dicapai pada 11 December 2013.
  50. ^ Danny Tan (25 September 2014). "Proton Iriz launched – 1.3 and 1.6 VVT, from RM42k". paultan.org. Dicapai pada 5 December 2014.
  51. ^ a b "Malaysia's Proton eyes car plant in Bangladesh - Dhaka Tribune". Dicapai pada 11 Ogos 2015.
  52. ^ a b "Why Proton? asks Indonesians "stunned" by national car deal". Free Malaysia Today. Diarkibkan daripada yang asal pada 17 Julai 2015. Dicapai pada 11 Ogos 2015.
  53. ^ a b "Proton signs MoU to develop Indonesian national car - Nation - The Star Online". Dicapai pada 11 Ogos 2015.
  54. ^ a b "Indonesians up in arms over Jokowi crony firm, Proton deal". Diarkibkan daripada yang asal pada 24 Julai 2015. Dicapai pada 11 Ogos 2015.
  55. ^ "Proton cranks up new family of six engines for 2017 introduction". Carlist.my. 18 Januari 2016. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Disember 2016. Dicapai pada 11 Disember 2016.
  56. ^ "Proton cranks up new family of six engines for 2017 introduction". Carlist.my. 18 Januari 2016. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Disember 2016. Dicapai pada 11 Disember 2016.
  57. ^ Tan, Danny (16 Februari 2016). "Proton reveals new logo and "It's in the Drive!" tagline"". Driven Communications. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Disember 2016. Dicapai pada 11 Disember 2016.
  58. ^ "Ahmad Fuaad to be Proton's new CEO". The Star (Malaysia). 24 Mac 2016. Diarkibkan daripada yang asal pada 11 Disember 2016. Dicapai pada 11 Disember 2016.
  59. ^ Tam, Michelle (8 April 2016). "Government to grant RM1.5bil soft loan to Proton". The Star (Malaysia). Diarkibkan daripada yang asal pada 11 Disember 2016. Dicapai pada 11 Disember 2016.
  60. ^ Cheong, Hans (28 September 2016). "Proton Stake Sale: Five Concrete Proposals Received; Decision By 2018". Carlist.my. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Disember 2016. Dicapai pada 11 Disember 2016.
  61. ^ Lye, Gerard (24 Mei 2017). "Geely to acquire 49.9% stake in Proton, 51% in Lotus – definitive agreement to be signed before end of July". Paultan.org. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Ogos 2019. Dicapai pada 27 Mei 2017.
  62. ^ Tan, Danny (14 Jun 2016). "New Proton Perdana officially launched – 2.0L and 2.4L Honda engines, Accord-based sedan from RM113,888". Paultan.org. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Disember 2016. Dicapai pada 11 Disember 2016.
  63. ^ Lye, Gerard (23 Ogos 2016). "2016 Proton Persona officially launched, RM46k-60k". Paultan.org. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Disember 2016. Dicapai pada 11 Disember 2016.
  64. ^ Lee, Jonathan (28 September 2016). "2016 Proton Saga 1.3L launched – RM37k to RM46k". Paultan.org. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Disember 2016. Dicapai pada 11 Disember 2016.
  65. ^ Lee, Jonathan (24 November 2016). "Proton Ertiga MPV launched in Malaysia – RM59k-65k". Paultan.org. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Disember 2016. Dicapai pada 11 Disember 2016.
  66. ^ Lye, Gerard (16 Februari 2016). "Proton aims to resolve, improve upon quality issues". Paultan.org. Diarkibkan daripada yang asal pada 7 Februari 2018. Dicapai pada 6 Februari 2018.
  67. ^ Lye, Gerard (24 Mei 2017). "Geely to acquire 49.9% stake in Proton, 51% in Lotus – definitive agreement to be signed before end of July". Paultan.org. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Ogos 2019. Dicapai pada 27 Mei 2017.
  68. ^ Intan Farhana Zainul, Izwan Idris (25 Mei 2017). "hinese carmaker's partnership with Proton to create more job opportunities". The Star Online. Diarkibkan daripada yang asal pada 27 Mei 2017. Dicapai pada 27 Mei 2017.
  69. ^ Lim, Anthony (24 Mei 2017). "DRB-Hicom to sell Lotus in its entirety for £100 million – Geely to acquire 51%, Etika Automotive to buy 49%". Paultan.org. Diarkibkan daripada yang asal pada 27 Mei 2017. Dicapai pada 27 Mei 2017.
  70. ^ "Proton, Mobil Nasional Malaysia dengan Cita Rasa Cina". Tirto.id. 15 Januari 2018. Dicapai pada 19 Januari 2022.
  71. ^ Sutcliffe, Steve (23 November 2016). "Lotus reports first operating profit in around 40 years". autoexpress.co.uk. Diarkibkan daripada yang asal pada 27 Mei 2017. Dicapai pada 27 Mei 2017.
  72. ^ "Geely bid for Proton not a major threat to Japanese automakers, expert says". The Japan Times. 7 Jun 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Julai 2020. Dicapai pada 3 Julai 2020.
  73. ^ "Yoshiya Inamori - get to know the new vice president of manufacturing at Proton; 35 years of experience - paultan.org". 21 November 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada 7 Februari 2018. Dicapai pada 6 Februari 2018.
  74. ^ "Joint media statement" (PDF). www.drb-hicom.com. Diarkibkan (PDF) daripada yang asal pada 29 September 2017. Dicapai pada 27 Februari 2021.
  75. ^ "Agreement" (PDF). www.drb-hicom.com. Diarkibkan (PDF) daripada yang asal pada 29 September 2017. Dicapai pada 27 Februari 2021.
  76. ^ "Group Management Committee – DRB-HICOM Berhad". Drb-hicom.com. 31 Disember 2019. Diarkibkan daripada yang asal pada 29 September 2017. Dicapai pada 27 Februari 2021.
  77. ^ "DRB-Hicom, Geely announce new Proton board - Li Chunrong is CEO, Winfried Vahland joins board - paultan.org". 29 September 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada 7 Februari 2018. Dicapai pada 6 Februari 2018.
  78. ^ "Li Chunrong named CEO of Proton manufacturing arm". The Edge Markets. 29 September 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Mac 2018. Dicapai pada 19 Mac 2018.
  79. ^ "Proton Holdings Berhad". Proton.com.
  80. ^ a b c "PROTON Holdings Berhad – The Brand". corporate.proton.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 2012-10-18. Dicapai pada 11 February 2012.
  81. ^ Aaron, Chris (16 Februari 2016). "New 3D Proton logo not just for the Perdana, will feature on all new models – Saga, Persona next". Paultan.org.
  82. ^ "PROTON – PROTON: THE NEXT CHAPTER". www.proton.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 30 September 2019. Dicapai pada 30 September 2019.
  83. ^ K.P., Waran (9 Julai 1988). "Impressive start to overseas recognition". New Straits Times. Dicapai pada 21 Mac 2013.
  84. ^ "Proton is 10". New Straits Times. 9 Julai 1995. Dicapai pada 21 Mac 2013.
  85. ^ Abdullah, Zuraimi (27 Januari 2000). "Vehicle sales set to cross 300,000 units". New Straits Times. Dicapai pada 21 Mac 2013.
  86. ^ "Motor industry sees modest rise amid global uncertainties". Malaysiakini / AFP. 30 Januari 2002. Dicapai pada 21 Mac 2013.
  87. ^ Petra, Raja (25 Januari 2007). "25/01: Malaysia's Proton loses top-selling spot for the first time". Malaysia Today. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Oktober 2007. Dicapai pada 28 Februari 2007.
  88. ^ M. Jegathesan (14 Jun 2005). "Negative Image Hurting Proton Sales". paultan.org / Taiwan News Online. Dicapai pada 21 Mac 2013.
  89. ^ "Proton overtakes Perodua in total sales". The Star (Malaysia). 24 Julai 2009. Dicapai pada 21 Mac 2013.
  90. ^ Huong, Thomas (7 April 2011). "Proton closing in on Perodua". The Star (Malaysia). Dicapai pada 21 Mac 2013.
  91. ^ Gasnier, Matthias (11 Mac 2013). "Malaysia Full Year 2012: Record year – now with brands ranking". bestsellingcarsblog.com. Dicapai pada 21 Mac 2013.
  92. ^ Matthias Gasnier (23 Julai 2013). "Malaysia: Full Year prediction upped to record 638,000 units". bestsellingcarsblog.com. Dicapai pada 27 Ogos 2013.
  93. ^ Paul Tan (22 Januari 2014). "MAA reveals vehicle production & sales data for 2013". paultan.org. Dicapai pada 29 Januari 2014.
  94. ^ "Automotive sector TIV may dwindle in August". freemalaysiatoday.com / The Malaysian Reserve. 27 Ogos 2013. Diarkibkan daripada yang asal pada 2 Februari 2014. Dicapai pada 29 Ogos 2013.
  95. ^ a b "Ministry of International Trade and Industry (Malaysia) – Review of National Automotive Policy" (PDF). maa.org.my. 28 Oktober 2009. Dicapai pada 5 April 2013.
  96. ^ Hans (1 Julai 2013). "Explaining The Mystery Behind High Car Prices in Malaysia". livelifedrive.com. Dicapai pada 25 Mei 2014.
  97. ^ Jonathan James Tan (1 Mac 2013). "Import duties on cars from Japan, Australia to be reduced in stages to zero by 2016 – MITI". paultan.org. Dicapai pada 5 April 2013.
  98. ^ "Proton's response to statement by MITI". corporate.proton.com. 28 Februari 2013. Diarkibkan daripada yang asal pada 30 Jun 2013. Dicapai pada 5 April 2013.
  99. ^ Gilbert, John (3 April 2013). "Listed automotive groups exploring foreign markets". freemalaysiatoday.com / themalaysianreserve.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 2013-04-16. Dicapai pada 9 April 2013.
  100. ^ a b c "Proton targets to sell 500,000 cars per year by 2017/18". The Star (Malaysia). 7 November 2013. Dicapai pada 8 November 2013.
  101. ^ "Dhaka to import more Proton Sagas". New Straits Times / Bernama. 29 Jun 1987. Dicapai pada 22 Mac 2013.
  102. ^ "Proton: US pact is off". New Straits Times / Bernama. 28 Januari 1989. Dicapai pada 22 Mac 2013.
  103. ^ "First Proton car shipment to Europe". New Straits Times. 8 Oktober 1994. Dicapai pada 22 Mac 2013.
  104. ^ a b Ashraf Abdullah (14 January 1995). "Aggressive marketing of Proton cars in Germany". New Straits Times. Dicapai pada 22 March 2013.
  105. ^ Paul Tan (3 Ogos 2008). "Proton produced 3,000,000 cars since 1985". paultan.org. Dicapai pada 26 September 2013.
  106. ^ "Sales of Proton passenger vehicles in Malaysia, 1985 – 2013". 29 Januari 2014. Dicapai pada 29 Januari 2014.
  107. ^ a b Hafriz Shah (16 February 2016). "My New Proton – enhancing the ownership experience; "Proton service sucks, I agree, but we'll change," CEO". Driven Communications. Diarkibkan daripada yang asal pada 12 March 2016. Dicapai pada 12 March 2016. Unknown parameter |deadurl= ignored (bantuan)
  108. ^ "Annual export of Proton cars and sales of Youngman cars, 1986 – 2013". 11 Mac 2014. Dicapai pada 11 Mac 2014.
  109. ^ "Proton Cars U.K. Ltd. – Background". proton.co.uk. Diarkibkan daripada yang asal pada 24 Mei 1998. Dicapai pada 24 November 2013.
  110. ^ "Proton car sales in UK exceed full year target". The Star (Malaysia). 1 Oktober 2009. Dicapai pada 22 Mac 2013.
  111. ^ a b "Sales of Proton cars in the United Kingdom and Australia, 1989 - 2015". 21 February 2016. Dicapai pada 12 March 2016.
  112. ^ a b c Manoj Prasad (29 November 2012). "Proton International Sales". WordPress. Dicapai pada 24 September 2013.
  113. ^ "Proton to set up company in Australia". New Straits Times. 2 Ogos 1996. Dicapai pada 24 September 2013.
  114. ^ Neville D'Cruz (16 April 2007). "Proton And Lotus Top The Aussie Vehicle Sales Growth Charts". Bernama. Diarkibkan daripada yang asal pada 27 September 2013. Dicapai pada 24 September 2013.
  115. ^ "The Straits Times infographics: Annual registration of cars". The Straits Times. Diarkibkan daripada yang asal pada 21 September 2013. Dicapai pada 24 September 2013.
  116. ^ D. Arul Rajoo (21 Januari 2009). "Proton Among Top 10 in Thailand Car Market". Bernama. Diarkibkan daripada yang asal pada 2 Oktober 2013. Dicapai pada 28 September 2013.
  117. ^ "Proton set to unveil two new models this year". New Straits Times. 1 Januari 2000. Dicapai pada 24 September 2013.
  118. ^ ALAM, PURWAIZ (31 Januari 2009). "Offering options in Damascus". The Star Online. Diarkibkan daripada yang asal pada 30 September 2019. Dicapai pada 30 September 2019.
  119. ^ "Proton resumes exports to Egypt – Saga and Exora among three models set for market debut in October". Paul Tan's Automotive News. 20 September 2018. Diarkibkan daripada yang asal pada 21 September 2018. Dicapai pada 21 September 2018.
  120. ^ "Proton cars to make return to South Africa later this year". BusinessTech. 28 April 2022.
  121. ^ Chan, Mick (28 April 2022). "Proton signs agreement to re-enter South Africa, aims to grow export sales by more than 300% by end-2022". Paultan.org.
  122. ^ Tan, Danny (31 Mei 2022). "Proton resumes exports to South Africa – first batch of X50, X70 and Saga is the first shipment since 2012". Paultan.org.
  123. ^ Lye, Gerard (23 Disember 2022). "Proton exported 5,028 cars as of Nov 2022 – Pakistan is its largest market, South Africa second, Brunei third". Paultan.org.
  124. ^ Tan, Danny (1 Jun 2016). "Proton Preve officially launched in Chile – 3 variants". Paultan.org.
  125. ^ "Proton to send first batch of cars to Chile". TopGear Malaysia.
  126. ^ Tan, Danny (21 Mac 2019). "Proton to set up first South Asian factory in Pakistan". Paultan.org.
  127. ^ Lye, Gerard (22 Mac 2019). "Proton announces plans for new assembly plant in Pakistan – operations to begin before the end of 2020". Paultan.org.
  128. ^ Lye, Gerard (23 Disember 2022). "Proton exported 5,028 cars as of Nov 2022 – Pakistan is its largest market, South Africa second, Brunei third". Paultan.org.
  129. ^ Shah, Hafriz (11 Februari 2015). "Proton Iriz to be launched in Indonesia in May, "should be cheaper than in Malaysia," said Proton Indonesia". Paultan.org.
  130. ^ Lim, Anthony (20 Februari 2017). "Proton Iriz launched in Indonesia – 1.3L CVT, manual". Paultan.org.
  131. ^ RayCee Smith (16 December 2014). "UK Car Sales By Brand : 1990-94". SMMT / all about cars. Diarkibkan daripada yang asal pada 21 February 2016. Dicapai pada 22 February 2016. Unknown parameter |deadurl= ignored (bantuan)
  132. ^ Long Hui Ching (8 Januari 1998). "Proton expects weak demand for all cars to affect earnings". New Straits Times. Dicapai pada 22 Mac 2013.
  133. ^ "Sales of Proton Saga in Britain to double". New Straits Times / Bernama. 18 Februari 1992. Dicapai pada 22 Mac 2013.
  134. ^ Ahmad, Baidura (5 September 1994). "Proton still fastest selling car in UK". New Straits Times. Dicapai pada 22 Mac 2013.
  135. ^ a b c Saiful Azhar Abdullah (5 June 1999). "Proton rated highly in Britain - Consumers' survey shows Malaysian car is one of the most reliable". New Straits Times. Dicapai pada 16 December 2015.
  136. ^ Matthias Gasnier (1 Februari 2013). "UK Full Year 2012: Now with Top 350 All-models ranking!". bestsellingcarsblog.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 23 Mei 2013. Dicapai pada 22 Mac 2013.
  137. ^ "Proton a hit in Singapore". New Straits Times / Bernama. 19 Mei 1992. Dicapai pada 22 Mac 2013.
  138. ^ "21,900 Proton cars exported last year". New Straits Times. 14 Ogos 1997. Dicapai pada 22 Mac 2013.
  139. ^ a b Lena Liew (12 November 2003). "Star performer". Bernama. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 February 2016. Dicapai pada 15 February 2016. Unknown parameter |deadurl= ignored (bantuan)
  140. ^ Mikhail Raj Abdullah. "Proton on Track To Chalk Up Billions in Revenue From China Deal". Bernama. Dicapai pada 3 September 2013.[pautan mati kekal]
  141. ^ a b c Lei Xing. "Industry Reshuffling Unavoidable". chinaautoreview.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 11 Mac 2016. Dicapai pada 27 Februari 2016.
  142. ^ a b Jonathan James Tan (25 February 2015). "Proton revives deal with Goldstar to produce cars, engines in China – the end of Youngman-Lotus?". Driven Communications. Diarkibkan daripada yang asal pada 28 February 2016. Dicapai pada 28 February 2016. Unknown parameter |deadurl= ignored (bantuan)
  143. ^ a b Gregory Sze (17 April 2015). "Proton, Lotus Group and Goldstar sign JV agreement – to develop Lotus-branded passenger cars for China". Driven Communications. Diarkibkan daripada yang asal pada 28 February 2016. Dicapai pada 28 February 2016. Unknown parameter |deadurl= ignored (bantuan)
  144. ^ James Batchelor (24 Oktober 2013). "Proton: What's gone wrong?". cardealermagazine.co.uk. Dicapai pada 6 November 2013.
  145. ^ "Proton to re-enter Chile market this year – Chilean envoy". themalaysianinsider.com. 16 April 2013. Diarkibkan daripada yang asal pada 3 Mac 2016.
  146. ^ "Proton Malaysia Reintroducing their models in Chile". carlistglobal.com. 17 April 2013.
  147. ^ a b "Proton re-enters Chilean market after 18 years with Preve". Bernama / New Straits Times. 1 March 2016. Diarkibkan daripada yang asal pada 2 March 2016. Dicapai pada 2 March 2016. Unknown parameter |deadurl= ignored (bantuan)
  148. ^ Graham Chin (9 November 2015). "Proton to export the Saga, Preve and Exora to Chile?". paultan.org. Diarkibkan daripada yang asal pada 2 December 2015. Dicapai pada 2 December 2015. Unknown parameter |deadurl= ignored (bantuan)
  149. ^ https://www.thestar.com.my/business/business-news/2018/07/12/proton-resumes-export-with-first-shipment-to-jordan/
  150. ^ https://paultan.org/2018/07/12/proton-resumes-exports-to-middle-east-gen2-persona/
  151. ^ "Malaysia's Proton to build assembly plant in Pakistan". CNA. Diarkibkan daripada yang asal pada 31 Mac 2019. Dicapai pada 1 Januari 2020.
  152. ^ "X70 Launched in Pakistan". pakwheels. Diarkibkan daripada yang asal pada 11 Januari 2021. Dicapai pada 9 Januari 2021.
  153. ^ "Proton aiming to export 4,000 units in 2020, says could potentially achieve 6,000 units with gov't incentives - paultan.org". 20 Januari 2020. Diarkibkan daripada yang asal pada 27 Januari 2020. Dicapai pada 27 Januari 2020.
  154. ^ Yusof, Ayisy (23 Ogos 2020). "Proton exports 30 units of CKD kits of Saga to Kenya | New Straits Times". NST Online. Diarkibkan daripada yang asal pada 31 Mac 2021. Dicapai pada 24 Ogos 2020.
  155. ^ "Proton Saga: Proton's First Sedan Officially Launched in Nepal". 14 Januari 2021. Diarkibkan daripada yang asal pada 9 Januari 2021. Dicapai pada 7 Januari 2021.
  156. ^ https://paultan.org/2022/04/28/proton-signs-agreement-to-re-enter-south-africa-aims-to-grow-export-sales-by-more-than-300-by-end-2022/
  157. ^ https://paultan.org/2022/05/31/proton-resumes-exports-to-south-africa-first-batch-shipment-of-x50-x70-and-saga-is-the-first-since-2012/
  158. ^ "Proton cars to make return to South Africa later this year". BusinessTech. 28 April 2020.
  159. ^ "Entreposto launches ?Proton?, the new car brand in Mozambique". MZNews. 26 Mei 2023.
  160. ^ Lye, Gerard (3 Februari 2016). "Proton's 1.3 turbo, 6MT "should logically appear" in future Proton models before GDI/TGDI arrival – CTO". Paultan.org. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Disember 2016. Dicapai pada 10 Disember 2016.
  161. ^ Chin, Graham (20 September 2015). "Proton Iriz EV – 300 km electric car on display at IGEM". Diarkibkan daripada yang asal pada 10 Disember 2016. Dicapai pada 11 Disember 2016.
  162. ^ Batchelor, James (24 Oktober 2013). "Proton: What's gone wrong?". cardealermagazine.co.uk. Diarkibkan daripada yang asal pada 5 November 2013. Dicapai pada 6 November 2013.
  163. ^ Batchelor, James (24 Oktober 2013). "Proton: What's gone wrong?". cardealermagazine.co.uk. Diarkibkan daripada yang asal pada 5 November 2013. Dicapai pada 6 November 2013.
  164. ^ "Proton X70 Indonesia Debut Postponed – Auto News – Carlist.my". Carlist.my – Malaysia's No.1 Car Site. 10 April 2019. Diarkibkan daripada yang asal pada 22 Oktober 2019.
  165. ^ Nguyen, Tung (24 April 2019). "Proton gears up for Australian relaunch". CarsGuide. Diarkibkan daripada yang asal pada 27 Ogos 2019. Dicapai pada 27 Ogos 2019.
  166. ^ "Is Proton coming back to Australia – Radio Segment". AnyAuto. 8 Mei 2019. Diarkibkan daripada yang asal pada 2 September 2019. Dicapai pada 2 September 2019.
  167. ^ Lim, Anthony (30 Januari 2020). "Geely asks Proton to expand into Southeast Asia - initial focus on Thailand, Indonesia and Singapore". Paultan.org. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Februari 2020. Dicapai pada 4 Februari 2020.
  168. ^ a b Lee, Jonathan (16 Jun 2021). "Proton Thailand, Indonesia return in "very near future"". Paultan.org.
  169. ^ Chan, Arif (1 Februari 2023). "Proton to return in Indonesia and Thailand, aims 10k units global exports". AutoBuzz.
  170. ^ "Proton X50 SUV Spied in Pune - Geely plotting India Entry?". RushLane. 24 Januari 2022.
  171. ^ Fernandez, Joe (9 Julai 1989). "Dramatic Saga of a best-seller". New Straits Times. Dicapai pada 29 Mac 2013.
  172. ^ a b Yoshifumi Takemoto, Chan Tien Hin (12 January 2005). "Mitsubishi Sells Proton Stake, Ends Group Investment (Update3)". Bloomberg. Dicapai pada 29 March 2013.
  173. ^ Raj, Charles (1 Jun 1994). "Citroën plans to build diesel run Proton cars". New Straits Times. Dicapai pada 30 Mac 2013.
  174. ^ "Proton and Citroën still discussing joint venture". New Straits Times. 25 Februari 1995. Dicapai pada 30 Mac 2013.
  175. ^ Tan, Paul (13 Julai 2007). "Youngman to sell Proton GEN2 badged as Europestar in China". paultan.org. Dicapai pada 6 Februari 2013.
  176. ^ Tan, Paul (15 Disember 2007). "Europestar RCR – rebadged GEN2 in China". paultan.org. Dicapai pada 7 Februari 2013.
  177. ^ Tan, Paul (19 November 2008). "New Europestar Jingyue based on Proton Persona". paultan.org. Dicapai pada 1 April 2013.
  178. ^ "高性能运动风 莲花汽车L3GT再进一步". youngmanlotus.com. 19 Disember 2012. Diarkibkan daripada yang asal pada 12 April 2013. Dicapai pada 1 April 2013.
  179. ^ "撞击都市运动梦想 莲花汽车L3 GT静态体验". youngmanlotus.com. 5 Mac 2013. Diarkibkan daripada yang asal pada 12 April 2013. Dicapai pada 1 April 2013.
  180. ^ Lim, Anthony (8 Mei 2012). "Youngman Lotus L3 sedan given a minor facelift". paultan.org. Dicapai pada 1 April 2013.
  181. ^ "莲花L3三厢 1.5L 手动 精英型 2013款". car.bitauto.com. Dicapai pada 2 Disember 2013.
  182. ^ "青年莲花L3三厢 2013款 1.5L 手动 精英型参数". db.auto.sohu.com. Dicapai pada 2 Disember 2013.
  183. ^ Tan, Paul (21 April 2011). "Youngman Europestar L5 based on long wheelbase GEN2 platform launched at Shanghai 2011". paultan.org. Dicapai pada 9 Februari 2013.
  184. ^ Jonathan James Tan (23 April 2012). "Youngman Lotus T5 – could this be Proton's new SUV?". paultan.org. Dicapai pada 1 April 2013.
  185. ^ "Statistics - Sales database search". marklines.com. 27 March 2016. Diarkibkan daripada yang asal pada 2016-04-06. Dicapai pada 27 March 2016.
  186. ^ "OTHERS DRB-HICOM BERHAD ("DRB-HICOM" OR "THE COMPANY") COLLABORATION BETWEEN PROTON HOLDINGS BERHAD AND HONDA MOTOR CO., LTD". Bursa Malaysia. 29 Oktober 2012. Dicapai pada 2 April 2013.
  187. ^ "Proton signs agreement with Honda". TopGear Malaysia. 29 Oktober 2012. Dicapai pada 2 April 2013.
  188. ^ Paul Tan (7 November 2013). "SPYSHOTS: First look at the Honda Accord-based Proton Perdana Replacement Model (PRM)". paultan.org. Dicapai pada 8 November 2013.
  189. ^ "Proton 5-year plans GOOD TO GO?". malaysia-chronicle.com. 8 November 2013. Dicapai pada 8 November 2013.
  190. ^ "Proton signs MoU and Licence Agreement with Suzuki". Paul Tan's Automotive News. 15 Jun 2015. Dicapai pada 14 Ogos 2017.
  191. ^ Lee, Jonathan (24 November 2016). "Proton Ertiga MPV launched in Malaysia – RM59k-65k". Paultan.org.
  192. ^ Tan, Danny (19 November 2016). "New Proton Ertiga MPV details revealed – a rebadged Suzuki, 1.4 litre MT/AT, EEV, four-star ASEAN NCAP". Paultan.org.
  193. ^ "Geely to acquire 49.9% stake in Proton, 51% in Lotus – definitive agreement to be signed before end of July". Paul Tan's Automotive News. 24 Mei 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Ogos 2019. Dicapai pada 8 September 2018.
  194. ^ "Proton SUV to be based on Geely Boyue". Paul Tan's Automotive News. 24 Mei 2017. Diarkibkan daripada yang asal pada 9 Mei 2019. Dicapai pada 8 September 2018.
  195. ^ "Proton secures license to produce and sell three Geely models for ASEAN – Boyue, SX11 SUV, VF11 MPV". Paul Tan's Automotive News. 28 September 2018. Diarkibkan daripada yang asal pada 11 Jun 2019. Dicapai pada 6 Mac 2019.
  196. ^ Ridzuan, Lizam (10 Oktober 2018). "Proton invests RM1.2b to expand Tanjung Malim plant | New Straits Times". NST Online. Diarkibkan daripada yang asal pada 19 November 2018. Dicapai pada 19 November 2018.
  197. ^ https://paultan.org/2021/11/15/proton-ev-phev-and-hybrid-in-the-plans-edar-ceo/
  198. ^ a b c d "Proton Motorsports history". corporate.proton.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 2013-04-11. Dicapai pada 3 April 2013.
  199. ^ "A touch of Saga glamour". New Straits Times. 1 Ogos 1987. Dicapai pada 3 April 2013.
  200. ^ Martinez, Gerald (15 September 1989). "EON throw in the Proton challenge". New Straits Times. Dicapai pada 3 April 2013.
  201. ^ "Rally of Thailand – Previous Winners" (PDF). thailandrally.com. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 15 Julai 2014. Dicapai pada 3 April 2013.
  202. ^ Wade, Giles (24 Mac 2013). "There's more to Malaysia..." maxrally.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 26 Mac 2013. Dicapai pada 3 April 2013.
  203. ^ "APRC – 2001 Archive". aprc.tv. Dicapai pada 3 April 2013.
  204. ^ "APRC – 2002 Archive". aprc.tv. Dicapai pada 3 April 2013.
  205. ^ "APRC – 2004 Archive". aprc.tv. Dicapai pada 3 April 2013.
  206. ^ Tan, Paul (4 Ogos 2008). "MEM Proton Satria Neo Super 2000". paultan.org. Dicapai pada 4 April 2013.
  207. ^ "Kenali lebih lanjut Proton Satria Neo S2000 yang memenangi pusingan pertama APRC 2011". arenakereta.com / cbt.com.my. 11 April 2011. Diarkibkan daripada yang asal pada 31 Ogos 2013. Dicapai pada 4 April 2013.
  208. ^ "APRC – Karamjit Singh 2011". aprc.tv / Vimeo. Dicapai pada 4 April 2013.
  209. ^ Tan, Paul (16 Mei 2011). "Karamjit's CUSCO Proton Satria Neo is the fastest 2WD car in Rally of Queensland". paultan.org. Dicapai pada 4 April 2013.
  210. ^ a b c "China Rally – News Review (voiced)". aprc.tv / YouTube. 29 August 2012. Dicapai pada 4 April 2013.
  211. ^ "New Proton Team on the Pace For 2002 BTCC". carpages.co.uk. 19 Mac 2002. Dicapai pada 4 April 2013.
  212. ^ "BTCC: Team PSP announces 2004 driver line-up". motorsport.com. 3 Februari 2004. Dicapai pada 4 April 2013.
  213. ^ "New team plans Proton entry". btcc.net. 16 Februari 2011. Dicapai pada 4 April 2013.
  214. ^ Lim, Anthony (21 Disember 2011). "Welch Motorsport to expand to running two NGTC Protons in 2012 BTCC – current BTCC Persona goes on display". paultan.org. Dicapai pada 4 April 2013.
  215. ^ "Lotus sponsor NCFC". PistonHeads. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 Julai 2004. Dicapai pada 18 Januari 2021.
  216. ^ "Proton signs sponsorship deal with First Division Norwich City". The Star. Diarkibkan daripada yang asal pada 31 Mac 2021. Dicapai pada 18 Januari 2021.
  217. ^ "Proton to sell cars and bikes at Premiership football club". AM Online. Diarkibkan daripada yang asal pada 3 Mac 2021. Dicapai pada 18 Januari 2021.
  218. ^ a b "WINNERS". PUTRA BRAND AWARDS (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada 30 November 2018. Dicapai pada 30 November 2018.

Pautan luar

sunting