Perak

negeri Malaysia di Semenanjung Melayu

Perak atau nama rasminya, Perak Darul Ridzuan (Sebutan bahasa Melayu: [peraʔ] Melayu Perak: Peghok; Jawi: ڤيراق دار الرضوان) merupakan sebuah Kesultanan Melayu dan salah satu daripada 13 buah negeri yang membentuk Malaysia (lihat peta). Negeri Perak terletak di kawasan pantai timur dan merupakan negeri yang kedua terbesar di Semenanjung Malaysia selepas Pahang, dan keempat terbesar di Malaysia. Perak bersempadan darat dengan negeri Kedah di utara, Pulau Pinang di tenggara dan sebelah barat laut, Kelantan di sebelah timur laut, Pahang di timur, dan tenggara, Selangor di selatan dan Selat Melaka di barat. Negeri Perak juga bersempadan antarabangsa dengan Wilayah Yala dan Narathiwat Thailand, di utara. Ibu negeri Perak, Ipoh, terkenal secara sejarah dengan aktiviti perlombongan bijih timah sehingga harga logam itu turun, menjejas teruk ekonomi negeri. Bandar diraja negeri kekal Kuala Kangsar, di mana terletaknya istana Sultan Perak. Sehingga 2018, penduduk negeri ini ialah 2,500,000. Perak mempunyai pelbagai hutan hujan tropika dan iklim khatulistiwa. Banjaran gunung di Perak merupakan sebahagian pada Banjaran Titiwangsa, yang merupakan sebahagian daripada sistem Perbukitan Tenasserim yang lebih besar yang menyambungkan Myanmar, Thailand dan Malaysia.

Perak
ڤيراق

Peghok
Perak Darul Ridzuan
ڤيراق دار الرضوان
பேராக்
Moto: 
Perak Aman Jaya
Lagu: Allah Lanjutkan Usia Sultan
   Perak di    Malaysia
Koordinat: 4°45′N 101°0′E / 4.750°N 101.000°E / 4.750; 101.000Koordinat: 4°45′N 101°0′E / 4.750°N 101.000°E / 4.750; 101.000
Ibu negeriIpoh
Bandar diraja
Senarai
Kerajaan
 • JenisRaja berperlembagaan berparlimen
 • SultanSultan Nazrin Muizzuddin Shah ibni Almarhum Sultan Azlan Muhibbuddin Shah
 • Menteri BesarSaarani Mohamad
(BNUMNO)
Luas
 • Jumlah21,146 km2 (8,165 batu persegi)
Paras tertinggi2,183 m (7,162 ft)
Penduduk
 (2022)[2]
 • Jumlah2,520,000
 • Kepadatan120/km2 (310/batu persegi)
Zon waktuUTC+8 (WPM)
Poskod
30xxx
Kod panggilan033 hingga 058
Kod ISO 3166MY-08, 36–39
Pendaftaran kenderaanA
Perjanjian Pangkor1874
Bergabung dalam NNMB1895
Pendudukan Jepun1942
Bergabung dalam Persekutuan Tanah Melayu1948
Merdeka sebagai sebahagian daripada Persekutuan Tanah Melayu31 Ogos 1957
Laman webhttps://www.perak.gov.my/

Penemuan rangka purba di Perak membekalkan maklumat yang hilang mengenai penghijrahan Homo sapiens dari tanah besar Asia melalui Asia Tenggara ke benua Australia. Dikenali sebagai Manusia Perak, rangka itu bertarikh sekitar 10,000 tahun. Kerajaan Hindu atau Buddha awal, diikuti oleh beberapa kerajaan kecil lain, telah wujud sebelum kedatangan Islam. Menjelang 1528, sebuah kesultanan Islam mula muncul di Perak, daripada sisa-sisa Kesultanan Melaka. Walaupun mampu menentang pendudukan Siam selama lebih daripada dua ratus tahun, Kesultanan sebahagiannya dikuasai oleh Kesultanan Aceh yang berpusat di Sumatera. Ini khususnya berlaku selepas keturunan Aceh mengambil alih pewarisan raja. Dengan kedatangan Syarikat Hindia Timur Belanda (VOC), dan konflik VOC yang semakin meningkat dengan Aceh, Perak mula menjauhkan diri daripada penaklukan Aceh. Kehadiran Syarikat Hindia Timur Inggeris (EIC) di Negeri-Negeri Selat Pulau Pinang yang berdekatan memberikan perlindungan tambahan kepada negeri itu, dengan percubaan Siam selanjutnya untuk menakluki Perak digagalkan oleh pasukan ekspedisi British.

Perjanjian Inggeris-Belanda 1824 ditandatangani untuk mengelakkan konflik selanjutnya antara British dan Belanda. Ia membolehkan British meluaskan penguasaan mereka di Semenanjung Tanah Melayu tanpa campur tangan kuasa asing yang lain. Perjanjian Pangkor 1874 memperuntukkan campur tangan British secara langsung, dengan Perak melantik seorang Residen British. Berikutan penyerapan Perak seterusnya ke dalam Negeri-negeri Melayu Bersekutu (FMS), British mereformasi pentadbiran kesultanan melalui gaya pemerintahan baharu, secara aktif mempromosikan ekonomi yang dipacu pasaran dan mengekalkan undang-undang dan ketenteraman sambil memerangi perhambaan yang diamalkan secara meluas di seluruh Perak pada masa itu. Pendudukan Jepun selama tiga tahun dalam Perang Dunia II menghentikan kemajuan selanjutnya. Selepas perang, Perak menjadi sebahagian daripada Malayan Union sementara, sebelum diserap ke dalam Persekutuan Tanah Melayu. Ia memperoleh kemerdekaan penuh melalui Persekutuan, yang kemudiannya menjadi Malaysia pada 16 September 1963.

Perak mempunyai kepelbagaian etnik, budaya dan bahasa. Negeri ini terkenal dengan beberapa tarian tradisional: bubu, dabus, dan labu sayong, nama kedua juga merujuk kepada tembikar tradisional Perak yang unik. Ketua negara ialah Sultan Perak, dan ketua kerajaan ialah Menteri Besar. Kerajaan dimodelkan rapat pada sistem parlimen Westminster, dengan pentadbiran negeri dibahagikan kepada daerah pentadbiran. Islam adalah agama negara, dan agama lain boleh diamalkan secara bebas. Bahasa Melayu dan Inggeris diiktiraf sebagai bahasa rasmi negeri Perak. Ekonomi terutamanya berasaskan perkhidmatan dan pembuatan.

Etimologi sunting

Terdapat banyak teori tentang asal usul nama Perak.[3][4] Walaupun tidak digunakan sehingga selepas 1529, etimologi yang paling popular ialah "perak". Ini dikaitkan dengan perlombongan bijih timah dari deposit mineral yang besar di negeri ini, mencerminkan kedudukan Perak sebagai salah satu sumber bijih timah terbesar di dunia.[3][5][6] Kerajaan Islam pertama yang ditubuhkan di negeri itu adalah daripada keturunan Kesultanan Melayu Melaka.[6] Beberapa ahli sejarah tempatan telah mencadangkan bahawa Perak dinamakan sempena nama bendahara Melaka, Tun Perak.[3][7] Dalam peta sebelum 1561, kawasan itu ditandakan sebagai Perat.[6] Ahli sejarah lain percaya bahawa nama Perak berasal daripada frasa Melayu "kilatan ikan dalam air" (kilauan ikan dalam air), yang kelihatan seperti perak.[3][4] Perak telah diterjemahkan ke dalam bahasa Arab sebagai دار الرضوان‎ (Dār al-Riḍwān), "tempat tinggal rahmat".[8]

Sejarah sunting

Zaman prasejarah sunting

 
Seni batu Tambun zaman Neolitik di Tambun dekat Ipoh

Penemuan arkeologi di Kota Tampan, Lenggong membuktikan bahawa negeri Perak telah diduduki manusia sejak 40,000 hingga 8,000 tahun sebelum masihi tepatnya dalam Paleolitik. Beberapa alat-alat batu juga dijumpai di Gua Badak, Gunung Pondok, Gua Tambun dan beberapa buah gua lain di sekitar Perak membuktikan kependudukan manusia di negeri ini dalam zaman Hoabinhian dan Neolitik (sekitar 8,000 hingga 300 tahun sebelum masihi). Beberapa penemuan di Changkat Menteri dan Slim River juga membuktikan kependudukan manusia di negeri ini sekitar 500 hingga 200 tahun sebelum masihi.[9]

Antara tapak prasejarah di Malaysia tempat artifak dari zaman Palaeolitik Pertengahan telah ditemui ialah Bukit Bunuh, Bukit Gua Harimau, Bukit Jawa, Bukit Kepala Gajah, dan Kota Tampan di Lembah Warisan Arkeologi Lenggong.[10][11] Daripada jumlah tersebut, Bukit Bunuh dan Kota Tampan merupakan tapak tepi tasik purba, geologi Bukit Bunuh menunjukkan bukti kesan meteorik.[12] Rangka berusia 10,000 tahun yang dikenali sebagai Perak Man itu ditemui di dalam gua Bukit Gunung Runtuh di Bukit Kepala Gajah.[13][14] Alat purba yang ditemui di kawasan Kota Tampan, termasuk andas, teras, debit, dan batu tukul, memberikan maklumat tentang penghijrahan Homo sapiens.[12] Tapak Neolitik penting lain di negara ini termasuk Bukit Gua Harimau, Gua Badak, Gua Pondok, dan Padang Rengas, yang mengandungi bukti kehadiran manusia pada era Hoabinhian Mesolitik.[15][16]

 
Kapak bersoket besi dari Perak, Muzium British,[17] s. 100 BC–AD 200

Pada tahun 1959, seorang pegawai artileri British yang ditempatkan di pangkalan tentera darat semasa Darurat Malaya menemui seni batu Tambun, yang dikenal pasti oleh ahli arkeologi sebagai tapak seni batu terbesar di Semenanjung Tanah Melayu. Kebanyakan lukisan terletak tinggi di atas lantai gua, pada ketinggian 6–10 meter (20–33 kaki).[18][19] Cengkerang dan serpihan karang yang bertaburan di sepanjang dasar gua adalah bukti bahawa kawasan itu pernah berada di bawah air.[20]

Jumlah besar patung dewa Hindu dan Buddha yang ditemui di Bidor, Kuala Selensing, Jalong, dan Pengkalan Pegoh menunjukkan bahawa, sebelum kedatangan Islam, penduduk Perak kebanyakannya beragama Hindu atau Buddha. Pengaruh budaya dan kepercayaan India terhadap masyarakat dan nilai-nilai di Semenanjung Tanah Melayu sejak zaman awal dipercayai telah memuncak dalam kerajaan Gangga Negara yang separa legenda.[16][21][22] Sejarah Melayu menyebut bahawa Gangga Negara pernah jatuh di bawah pemerintahan Siam, sebelum Raja Suran dari Thailand belayar lebih jauh ke selatan ke Semenanjung Tanah Melayu.[23]

Kesultanan Perak sunting

Pada awal kurun ke-15, sebuah kerajaan Melayu wujud di Beruas. Beberapa penemuan batu bersurat membuktikan bahawa kerajaan itu merupakan sebuah kerajaan Islam. Kedatangan Islam ke Perak juga dipercayai daripada kerajaan lain seperti Melaka, kerajaan di pantai timur, dan kawasan luar bandar Sungai Perak.[16][24] Sistem kerajaan tempatan teratur yang pertama muncul di Perak ialah kerajaan Manjung dan beberapa kerajaan lain di Tengah dan Hulu Perak (bahagian atasan) di bawah Raja Roman, Tun Saban dan Tok Temong.[16] Dengan penyebaran Islam, sebuah kesultanan kemudiannya muncul di Perak; kerajaan Islam kedua tertua di Semenanjung Tanah Melayu selepas Kesultanan Kedah yang berjiran.[25] Berdasarkan Salasilah Raja-Raja Perak (Salasilah Diraja Perak), Sejarah Kesultanan Perak bermula pada 1528 dengan kemahkotaan Sultan Mudzaffar Shah I, keturunan Sultan Mahmud Shah, Sultan ke-8 Kesultanan Melayu Melaka.[26][27][28] Baginda naik takhta sebagai Muzaffar Shah I, sultan Perak yang pertama, selepas terselamat daripada penawanan Melaka oleh Portugis pada tahun 1511 dan tinggal dengan tenang untuk satu tempoh di Siak di pulau Sumatera. Baginda menjadi sultan melalui usaha Tun Saban, seorang pemimpin dan pedagang tempatan antara Perak dan Klang.[27] Tidak ada sultan di Perak semasa Tun Saban mula-mula tiba di kawasan itu dari Kampar di Sumatera.[29] Kebanyakan penduduk kawasan itu adalah pedagang dari Melaka dan Selangor, dan dari Siak, Kampar, dan Jambi di Sumatera. Antaranya ialah seorang wanita tua, Tok Masuka dari Daik, yang membesarkan anak Temusai bernama Nakhoda Kassim.[29] Sebelum kematiannya, baginda menyeru kepada nenek moyang Sang Sapurba untuk menggantikannya, bagi mengelakkan keturunan diraja itu hilang dari Semenanjung Tanah Melayu. Tun Saban dan Nakhoda Kassim kemudiannya pergi ke Kampar, di mana Mahmud Shah bersetuju dengan permintaan mereka dan menamakan anaknya Sultan Perak yang pertama.[29][30] Tanah Abang merupakan pusat pemerintahan pertama Kesultanan Perak. Antara kota lain yang pernah dijadikan pusat pemerintahan Kesultanan Perak termasuklah Kota Lama Kanan, Geronggong, Semat dan Bota Kanan.

Pentadbiran Perak menjadi lebih teratur selepas Kesultanan ditubuhkan. Dalam demokrasi Melaka, kerajaan berasaskan sistem feudal.[4] Dengan pembukaan Perak pada abad ke-16, negeri ini menjadi sumber bijih timah. Nampaknya sesiapa sahaja bebas untuk berdagang dalam komoditi itu, walaupun perdagangan bijih timah tidak menarik perhatian yang ketara sehingga tahun 1610-an.[31][32]

 
Pengaruh Kesultanan Aceh di Perak, Kedah, Pahang, dan Terengganu di Semenanjung Tanah Melayu, s. 1570-an

Sepanjang tahun 1570-an, Kesultanan Aceh menjadikan kebanyakan bahagian Semenanjung Tanah Melayu kepada gangguan berterusan.[27][33] Kehilangan mengejut Sultan Mansur Shah I Perak dalam keadaan misteri pada tahun 1577 menimbulkan khabar angin tentang penculikan oleh tentera Aceh.[33] Tidak lama selepas itu, balu Almarhum Sultan dan 16 orang anaknya telah dibawa sebagai tawanan ke Sumatera.[27][33] Putera sulung Sultan Mansur Shah I, Raja Alauddin Mansur Syah, berkahwin dengan seorang puteri Aceh dan seterusnya menjadi Sultan Aceh. Kesultanan Perak ditinggalkan tanpa raja yang memerintah, dan pembesar Perak pergi ke Aceh pada tahun yang sama untuk meminta pengganti Sultan Alauddin yang baru.[27] Raja menghantar adiknya menjadi raja ketiga Perak. Sultan Ahmad Tajuddin Shah memerintah Perak selama tujuh tahun, mengekalkan keturunan dinasti Melaka yang tidak terputus.[27] Walaupun Perak berada di bawah kuasa Kesultanan Aceh, ia kekal sepenuhnya bebas daripada kawalan Siam selama lebih dua ratus tahun dari 1612,[33][34] berbeza dengan jirannya, Kedah, dan banyak kesultanan Melayu di utara. sebahagian daripada Semenanjung Tanah Melayu, yang menjadi negeri anak sungai Siam.[35][36] Pada tahun 1620, kesultanan Aceh menyerang Perak dan menawan sultannya.

Apabila Sultan Sallehuddin Riayat Shah mangkat tanpa waris pada tahun 1635, keadaan tidak menentu berlaku di Perak. Ini diburukkan lagi oleh wabak taun yang membawa maut yang melanda negeri itu, membunuh ramai ahli keluarga diraja.[27] Penghulu Perak tidak mempunyai pilihan lain selain berpaling kepada Sultan Iskandar Thani Aceh, yang menghantar kerabatnya, Raja Sulong, untuk menjadi Sultan Perak Muzaffar Shah II yang baharu.

Pengaruh Aceh di Perak mula berkurangan apabila Syarikat Hindia Timur Belanda (VOC) tiba, pada pertengahan abad ke-17.[33] Apabila Perak enggan membuat kontrak dengan VOC seperti yang dilakukan oleh jiran utaranya, sekatan Sungai Perak menghentikan perdagangan bijih timah, menyebabkan penderitaan di kalangan pedagang Aceh.[37] Pada tahun 1650, Sultana Taj ul-Alam Aceh memerintahkan Perak menandatangani perjanjian dengan VOC, dengan syarat perdagangan bijih timah akan dijalankan secara eksklusif dengan pedagang Aceh.[26][37][38][39] Menjelang tahun berikutnya, 1651, VOC telah memperoleh monopoli ke atas perdagangan bijih timah, menubuhkan sebuah kedai di Perak.[40] Berikutan persaingan yang panjang antara Aceh dan VOC mengenai perdagangan bijih timah Perak,[41] pada 15 Disember 1653, kedua-dua pihak bersama-sama menandatangani perjanjian dengan Perak yang memberikan hak eksklusif Belanda ke atas bijih timah yang diekstrak dari lombong yang terletak di negeri.[27][42]

 
Kota Belanda 1670 di Pulau Pangkor, dibina sebagai gudang bijih timah oleh Syarikat Hindia Timur Belanda[40]

Walaupun bangsawan Perak telah memusnahkan struktur stor yang lebih awal, atas arahan dari pangkalan Belanda di Batavia, sebuah kubu telah dibina di Pulau Pangkor pada tahun 1670 sebagai gudang untuk menyimpan bijih timah yang dilombong di Perak.[40] Gudang ini juga telah musnah dalam serangan selanjutnya pada tahun 1690, tetapi telah dibaiki apabila Belanda kembali dengan bala bantuan.[40] Pada tahun 1699, apabila Kesultanan Johor yang dominan serantau kehilangan sultan dinasti Melaka terakhirnya, Sultan Mahmud Shah II, Perak kini mempunyai tuntutan tunggal sebagai pewaris terakhir Kesultanan Melaka yang lama. Walau bagaimanapun, Perak tidak dapat menandingi prestij dan kuasa sama ada Kesultanan Melaka atau Johor.[9]

Awal abad ke-18 bermula dengan 40 tahun perang saudara di mana putera saingan disokong oleh pembesar tempatan, Bugis dan Minang, semuanya berjuang untuk bahagian hasil bijih timah. Orang Bugis dan beberapa pembesar Perak telah berjaya menggulingkan pemerintah Perak, Sultan Muzaffar Riayat Shah III pada tahun 1743.[9] Pada tahun 1747, Sultan Muzaffar Riayat Shah III, yang kini hanya memegang kuasa di kawasan Perak Hulu, menandatangani perjanjian dengan Pesuruhjaya Belanda Ary Verbrugge di mana pemerintah Perak mengiktiraf monopoli Belanda ke atas perdagangan bijih timah, bersetuju untuk menjual semua bijih timah kepada pedagang Belanda. , dan membenarkan Belanda membina kubu gudang baru di muara Sungai Perak.[43] Dengan pembinaan gudang baru berhampiran Sungai Perak (juga dikenali sebagai Sungai Perak), gudang lama itu telah ditinggalkan secara kekal dan ditinggalkan dalam runtuhan.[40]

Pertengahan abad ke-18 menyaksikan pemerintahan Sultan Muzaffar memerintah pedalaman Perak manakala wilayah pantai diperintah oleh Raja Iskandar, permusuhan semakin meningkat antara kedua-duanya kerana Raja Iskandar tidak dapat sampai ke tanah tinggi yang mengandungi bijih timah manakala sultan telah menyekat akses ke selat itu. Perdamaian berlaku kemudian dengan perkahwinan Iskandar dengan puteri sultan. Kesertaan beliau pada tahun 1752 menyaksikan keamanan yang tidak pernah berlaku sebelum ini di Perak, terutamanya disebabkan oleh pakatan (yang berlangsung sehingga 1795) dengan Belanda untuk melindungi Perak daripada serangan luar.[44]

 
Semang dari Gerik atau Janing, Perak, 1906

Apabila pencerobohan Burma berulang kali mengakibatkan kemusnahan dan kekalahan Kerajaan Ayutthaya Siam pada tahun 1767 oleh dinasti Konbaung Burma, negeri-negeri anak sungai Melayu yang berjiran mula menegaskan kemerdekaan mereka daripada Siam.[45] Untuk memajukan lagi lombong bijih timah Perak, pentadbiran Belanda mencadangkan agar Sultannya yang ke-17, Alauddin Mansur Shah Iskandar Muda, membenarkan pelombong Cina. Sultan sendiri menggalakkan skim ini pada tahun 1776, meminta pekerja Cina tambahan dihantar dari Melaka Belanda.[46] Perang Inggeris-Belanda Keempat pada tahun 1780 telah menjejaskan perdagangan bijih timah di Perak, dan ramai pelombong Cina pergi.[47] Dalam satu tindakan yang menimbulkan kemarahan mahkamah Siam, Sultan Kedah yang berjiran, Sultan Abdullah Mukarram Shah kemudiannya menandatangani perjanjian dengan Syarikat Hindia Timur Inggeris (EIC), menyerahkan Pulau Pinang kepada British pada tahun 1786 sebagai pertukaran untuk perlindungan.[48][49][50]

 
Orang Asli daripada puak Senoi, Perak, s. 1880–1881[51]

Siam memulih semula kekuatan di bawah Kerajaan Thonburi, yang dipimpin oleh Taksin, selepas membebaskan dirinya daripada pendudukan Burma. Selepas menangkis satu lagi pencerobohan Burma berskala besar, Kerajaan Rattanakosin (dinasti Chakri) yang diketuai oleh Rama I, sebagai pengganti Kerajaan Thonburi, mengalihkan perhatiannya kepada rakyat Melayu selatan yang tidak patuh, kerana takut akan serangan semula dari Burma di sepanjang pesisir pantai barat. Semenanjung Tanah Melayu.[35][52] Perhatian kepada selatan juga diperlukan kerana perpecahan dan persaingan antara pelbagai kesultanan anak sungai selatan, berpunca daripada konflik peribadi dan keengganan untuk tunduk kepada pihak berkuasa Siam.[52] Salah satu contoh penentangan ini ialah Kesultanan Pattani di bawah Sultan Muhammad, yang enggan membantu Siam semasa perang pembebasan Siam. Ini menyebabkan adik kepada Rama I, Putera Surasi, menyerang Pattani pada tahun 1786. Ramai orang Melayu terbunuh, dan yang terselamat dibawa ke kubu kuat Siam di Bangkok sebagai hamba.[36][45][53][54] Penaklukan Siam ke atas Pattani menjadi amaran langsung kepada negeri-negeri anak sungai Melayu yang lain, khususnya Kedah, mereka juga telah dipaksa untuk menyediakan beribu-ribu lelaki, dan bekalan makanan, sepanjang kempen penentangan Siam terhadap Burma.[36][55]

Pada tahun 1795, Belanda berundur sementara dari Melaka untuk tempoh Perang Napoleon di Eropah. Kuasa Melaka telah dipindahkan kepada Residen British.[26][56] Apabila perang tamat, Belanda kembali mentadbir Melaka pada tahun 1818.[57] Pada tahun 1818, monopoli Belanda ke atas perdagangan bijih timah di Perak telah diperbaharui, dengan menandatangani perjanjian pengiktirafan baru.[58] Pada tahun yang sama, apabila Perak enggan menghantar ufti bunga mas kepada mahkamah Siam, Rama II dari Siam telah memaksa Kedah menyerang Perak. Kesultanan Kedah mengetahui niat di sebalik perintah itu adalah untuk melemahkan hubungan antara sesama negeri Melayu,[55][59][60] tetapi akur, tidak dapat menahan perluasan wilayah Siam selanjutnya ke pedalaman Hulu Perak. Negeri Melayu anak sungai Siam, Kerajaan Reman, kemudiannya mengendalikan lombong bijih timah secara haram di Klian Intan, menimbulkan kemurkaan Sultan Perak dan mencetuskan perbalahan yang memuncak menjadi perang saudara. Reman yang dibantu oleh Siam berjaya menguasai beberapa daerah pedalaman.[61]

Pada tahun 1821, Siam menyerang dan menakluki Kesultanan Kedah, marah dengan pecah amanah.[52][55][62] Sultan Kedah yang dalam buangan berpaling kepada British untuk membantu baginda mendapatkan semula takhtanya, walaupun dasar Britain tidak terlibat dalam peperangan kecil yang mahal di Semenanjung Tanah Melayu pada masa itu, yang EIC menegakkan melalui Gabenor Jeneral India.[36][60] Rancangan Siam seterusnya untuk memperluaskan penaklukannya ke wilayah selatan Perak[33][57][60] gagal selepas Perak mengalahkan tentera Siam dengan bantuan bala campuran Bugis dan Melayu daripada Kesultanan Selangor.[33][36][59][62] Sebagai tanda terima kasih kepada Selangor kerana membantunya mengalahkan Siam, Perak memberi kuasa kepada Raja Hasan Selangor untuk mengutip cukai dan hasil di wilayahnya. Kuasa ini, bagaimanapun, telah disalahgunakan, menyebabkan konflik antara kedua-dua kesultanan.[63][64]

Zaman Kedatangan British sunting

Peta 1899 menunjukkan negeri-negeri Melayu berjiran Kedah, Kelantan, Perlis dan Terengganu, yang menghantar bunga mas ke mahkamah Siam setiap tiga tahun sebelum penyerahan mereka ke British di bawah 1909 Perjanjian Anglo-Siam. Pedalaman Perak ditunjukkan di bawah anak sungai Siam Kerajaan Reman, sebelum pulih dengan bantuan British pada tahun 1909.[61][65][66]
Peta 1907 British Semenanjung Tanah Melayu, menunjukkan Perak (garisan hijau), Negeri Selat termasuk Dindings (merah), negeri anak sungai Siam Melayu utara (kuning), dan Kesultanan Pahang dan Selangor (coklat dan oren)

Sejak penubuhan EIC kehadiran awal British di Pulau Pinang, British telah mengekalkan satu lagi pos perdagangan di Singapura, mengelakkan penglibatan dalam hal ehwal negeri-negeri kesultanan Melayu berdekatan.[67] Pada tahun 1822, pihak berkuasa British di India menghantar diplomat British John Crawfurd ke Siam untuk merundingkan konsesi perdagangan dan mengumpul maklumat dengan tujuan mengembalikan Sultan Kedah ke takhta. Misi itu gagal.[68] Pada tahun 1823, Kesultanan Perak dan Selangor menandatangani perjanjian bersama untuk menyekat monopoli bijih timah Belanda di wilayah mereka.[58] Dasar EIC beralih dengan Perang Inggeris-Burma Pertama pada tahun 1824, Siam kemudiannya menjadi sekutu penting.[60]

Melalui Gabenornya, Robert Fullerton, Pulau Pinang cuba meyakinkan pihak berkuasa EIC utama di India untuk terus membantu Sultan Kedah mendapatkan semula takhtanya.[69] Sepanjang tahun 1824, Siam berhasrat untuk meluaskan penguasaannya ke arah Perak dan Selangor.[70] Perselisihan antara British dan Belanda secara rasmi terhenti apabila Belanda Melaka di Semenanjung Tanah Melayu ditukar dengan British Bencoolen di Sumatera, kedua-dua pihak bersetuju untuk mengehadkan sfera pengaruh mereka melalui pemeteraian Perjanjian Inggeris-Belanda 1824.[71] Pada Julai 1825, satu rundingan awal telah diadakan antara Siam, yang diwakili oleh negara anak sungai Kerajaan Ligor, dan EIC.[72] Raja Ligor berjanji bahawa Siam tidak akan menghantar armadanya ke Perak dan Selangor, supaya menyelesaikan isu serangannya. British meninggalkan sebarang aspirasi untuk menakluki Perak atau campur tangan dalam pentadbirannya, berjanji untuk menghalang Raja Hasan Selangor daripada membuat onar di Perak, dan cuba untuk mendamaikan perbezaan antara Selangor dan Ligor.[72] Sebulan kemudian, pada Ogos 1825, Ibrahim Shah dari Kesultanan Selangor menandatangani perjanjian persahabatan dan damai dengan EIC, yang diwakili oleh John Anderson, menamatkan perseteruan panjang antara kerajaan Selangor dan Perak.[73] Di bawah perjanjian itu, Selangor memberi jaminan kepada British bahawa ia tidak akan campur tangan dalam hal ehwal Perak; sempadan antara Perak dan Selangor telah dimuktamadkan; dan Raja Hasan dari Selangor akan segera dibuang negeri dari Perak, membuka jalan kepada keamanan antara kedua-dua negeri Melayu dan penyelesaian perebutan kuasa antara British dan Siam.[73]

 
Pulau Pangkor dalam Dindings di Negeri-Negeri Selat British, s. 1874

Pada tahun 1826, Kerajaan Ligor mungkir janji dan cuba menakluki Perak. Pasukan ekspedisi British yang kecil menggagalkan serangan itu. Sultan Perak kemudian menyerahkan kepada British kawasan Dindings dan Pangkor (kedua-duanya kini membentuk Daerah Manjung) supaya British dapat menyekat kegiatan lanun di sepanjang pantai Perak di mana ia menjadi sebahagian daripada Negeri-Negeri Selat.[50] Pada tahun yang sama, British dan Siam memeterai perjanjian baru. Di bawah Perjanjian Burney, yang ditandatangani oleh Kapten British Henry Burney dan kerajaan Siam, British berjanji untuk tidak campur tangan dalam hal ehwal Kedah walaupun hubungan mesra mereka dengan pemerintah Kedah, dan Siam berjanji untuk tidak menyerang sama ada Perak atau Selangor.[74][75]

 
Wanita pelbagai kaum di Perak; majoriti Cina, dengan beberapa Melayu dan Mandailing bekerja sebagai timah pelombong pada akhir abad ke-19

Penemuan bijih timah di Larut dan pertumbuhan pesat perdagangan bijih timah pada abad ke-19 menyaksikan peningkatan kemasukan buruh Cina. Kemudian, persaingan berkembang antara dua kongsi gelap Cina. Ini, ditambah pula dengan persengketaan politik dalaman antara dua puak raja-raja Melayu tempatan Perak, memuncak menjadi Perang Larut pada tahun 1841.[76][77] Selepas 21 tahun perang pembebasan, Kedah yang berjiran akhirnya membebaskan diri daripada pemerintahan penuh Siam pada tahun 1843, walaupun ia kekal sebagai negeri anak sungai Siam sehingga 1909.[50][59] Menjelang tahun 1867, hubungan antara Negeri-Negeri Selat di pantai Melayu dan pihak berkuasa British di India telah terputus, dengan pentadbiran berasingan dan pemindahan wilayah masing-masing kepada Pejabat Tanah Jajahan.[67] Perjanjian Inggeris-Belanda 1870–71 membolehkan Belanda menyatukan kawalan ke atas Aceh di Sumatera. Ini kemudiannya memuncak menjadi Perang Aceh.[78][79]

 
Raja Abdullah Muhammad Shah II, yang permintaannya untuk campur tangan British dalam hal ehwal Perak mengakibatkan 1874 Perjanjian Pangkor[80][81]

Konflik dalaman berlaku di Perak. Pada tahun 1873, pemerintah salah satu daripada dua puak Melayu tempatan Perak, Raja Abdullah Muhammad Shah II, menulis surat kepada Gabenor Negeri-Negeri Selat British, Andrew Clarke, meminta bantuan British.[80] Ini mengakibatkan Perjanjian Pangkor, ditandatangani di Pulau Pangkor pada 20 Januari 1874, di mana British mengiktiraf Abdullah sebagai Sultan Perak yang sah.[81] Sebagai balasan, perjanjian itu memperuntukkan campur tangan British secara langsung melalui pelantikan seorang Residen yang akan menasihati sultan dalam semua perkara kecuali agama dan adat resam, dan mengawasi kutipan hasil dan pentadbiran am, termasuk mengekalkan keamanan dan ketenteraman.[82]

 
Persidangan Persekutuan pertama selepas Perak menyertai FMS,[83] diadakan di Kuala Kangsar sebagai tanda penghormatan British kepada Sultan Idris Murshidul Azzam Shah, s. 1897[84]

Perjanjian itu menandakan pengenalan sistem kediaman British, dengan Perak akan menjadi sebahagian daripada Negeri-Negeri Melayu Bersekutu (FMS) pada tahun 1895. Ia juga merupakan peralihan daripada dasar tidak campur tangan British sebelum ini dalam hal ehwal Perak.[50][80][81][65] James W. W. Birch dilantik sebagai Residen British pertama Perak. Ketidakupayaan baginda untuk memahami dan berkomunikasi dengan baik dengan penduduk tempatan, kejahilan tentang adat istiadat Melayu, dan memperlekehkan usaha Sultan dan pembesar-pembesar baginda untuk melaksanakan sistem kawalan cukai dan kutipan British menimbulkan kemarahan. Nasionalis tempatan Maharaja Lela dan raja baharu, Sultan Abdullah Muhammad Shah II, menentang baginda, dan pada tahun berikutnya, pada tahun 1875, Birch telah dibunuh melalui konspirasi pembesar Melayu tempatan Seputum, Pandak Indut, Che Gondah, dan Ngah Ahmad.[26][85] Pembunuhan itu menimbulkan kemarahan pihak berkuasa British, dan berikutan pemberontakan anti-British di beberapa kawasan, satu kempen ketenteraan besar telah diperangi oleh British di Perak pada tahun 1875-76. Pelaku telah ditangkap dan dihukum bunuh dan Sultan serta pembesarnya, yang juga disyaki terlibat dalam plot itu, telah dibuang ke Seychelles British di Lautan Hindi pada tahun 1876.[86][87][

 
Penjelajah, naturalis dan penulis wanita British Isabella Bird diketuai oleh dua lelaki tempatan dalam tunggangan pertamanya menaiki gajah di Perak, s. 1883

Semasa pengasingannya, Sultan telah menggunakan kediaman milik kerajaan di Union Vale di Victoria, Mahé. Ketua-ketua lain yang dibuang negeri telah diberi elaun, tetapi kekal di bawah pengawasan yang ketat. Sultan dan pembesarnya telah dipindahkan sementara ke Pulau Félicité selama lima tahun, sebelum dibenarkan pulang ke Victoria pada tahun 1882 apabila kegawatan di Perak telah reda. Sultan menjalani kehidupan yang tenang dalam komuniti Seychellois, dan mempunyai akses komunikasi ke Rumah Kerajaan.[88] Selepas bertahun-tahun, Sultan telah diampunkan berikutan petisyen oleh Seychellois dan surat-menyurat antara W. H. Hawley dari Government House, Mauritius, dan Setiausaha Negara untuk Tanah Jajahan Henry Holland. Beliau dibenarkan pulang ke Semenanjung Tanah Melayu, dan menghabiskan sebahagian besar kehidupan kemudiannya di Negeri-Negeri Selat Singapura dan Pulau Pinang sebelum kembali ke Kuala Kangsar di Perak pada tahun 1922.[88][89]

 
Potret kumpulan Residen British ke-4 Hugh Low dan dua raja Melayu Perak dan Larut, s. 1880–1881

Residen British di Perak Hugh Low membuktikan pentadbir yang berkesan, lebih suka menggunakan pendekatan yang murah hati yang mengelakkan konfrontasi dengan pemimpin tempatan. Akibatnya, beliau dapat mendapatkan kerjasama daripada ramai raja dan penghulu kampung dengan polisinya daripada menggunakan kekerasan, walaupun tidak memberi perhatian kepada infrastruktur pengangkutan sepanjang tempohnya.[26][90][91] Pada tahun 1882, Frank Swettenham menggantikan Low untuk penggal kedua sebagai Residen Perak. Semasa mandatnya, infrastruktur rel dan jalan raya Perak telah disediakan. Peningkatan bilangan buruh dibawa dari India, terutamanya untuk bekerja sebagai kuli kereta api dan perbandaran.[46][91]

 
Gadis Melayu Perak dalam pakaian tradisional, Kuala Kangsar, imej pra-1921

British memperkenalkan beberapa perubahan kepada struktur politik tempatan, memberi pengaruh terhadap perlantikan Sultan dan menyekat kuasa pembesarnya kepada perkara tempatan Melayu. Sultan dan pembesar-pembesarnya tidak lagi berhak memungut cukai, tetapi menerima elaun bulanan daripada perbendaharaan negeri sebagai pampasan.[92] Campur tangan British menandakan permulaan peralihan Perak daripada masyarakat Melayu kepada penduduk berbilang etnik. Gaya baru kerajaan berfungsi untuk menggalakkan ekonomi yang dipacu pasaran, mengekalkan undang-undang dan ketenteraman, dan memerangi perhambaan, yang dilihat oleh British sebagai penghalang kepada pembangunan ekonomi dan tidak serasi dengan ekonomi kapitalis.[92]

Perang Dunia Kedua sunting

 
Aksara Jepun peta Tanah Melayu di bawah pendudukan Empayar Jepun, s. 1942

Terdapat komuniti Jepun di Perak sejak 1893, menguruskan perkhidmatan bas antara bandar Ipoh dan Batu Gajah, dan menjalankan rumah pelacuran di Kinta.[46] Terdapat beberapa perniagaan Jepun yang lain di Ipoh, termasuk doktor gigi, studio foto, dobi, tukang jahit, tukang gunting rambut dan hotel. Aktiviti meningkat hasil daripada hubungan rapat yang diwujudkan oleh Perikatan Inggeris-Jepun.[46]

 
Kereta kebal Type 97 Te-Ke Jepun, dituruti oleh basikal infantri mereka, mara semasa Battle of Kampar, Disember 1941

Pada awal Julai 1941, sebelum bermulanya Perang Dunia Kedua, seorang anggota polis Melayu Ceylon yang berkhidmat di bawah pentadbiran British di Perak membangkitkan amaran. Seorang pemilik perniagaan Jepun yang tinggal di bangunan yang sama telah memberitahunya bahawa tentera Jepun sedang dalam perjalanan, bukan menghampiri Singapura dari laut, seperti yang dijangkakan oleh British, tetapi dari Kota Bharu di Kelantan, dengan infantri basikal dan bot getah.[46]Anggota polis itu memaklumkan kepada Ketua Polis British di Ipoh, tetapi dakwaannya ditertawakan.[46] Menjelang 26 Disember 1941, Tentera Imperial Jepun (IJA) telah tiba di Ipoh, ibu negara, bergerak ke selatan dari Thailand. Keesokan harinya mereka pergi ke Taiping, meninggalkan kemusnahan dan korban yang besar di belakang mereka.[93] Tentera British, berundur dari utara Semenanjung Tanah Melayu di bawah Leftenan Jeneral Lewis Heath, telah bergerak sejauh 80–100 batu (130–160 km) ke Sungai Perak (Sungai Perak), merosakkan laluan di belakang mereka untuk memperlahankan Kemaraan Jepun.[93] Dengan kelulusan Leftenan Jeneral Arthur Percival, pihak British membuat perhentian pertahanan berhampiran muara sungai dan di Kampar, meninggalkan bandar Ipoh, Kuala Kangsar dan Taiping tanpa perlindungan.[93]

 
Pentadbir Eropah awam dari Pulau Pinang berehat di Stesen Ipoh sebelum bergerak ke selatan ke Singapura semasa perang, s. 1941

Kebanyakan pentadbiran awam telah ditutup, kerana pentadbir Eropah dan orang awam berpindah ke selatan.[93] Menjelang pertengahan Disember, Jepun telah sampai ke Kroh di pedalaman Perak, berpindah dari Kota Bharu di Kelantan. Orang Jepun tiba dari timur dan dengan bot di sepanjang pantai barat.[93] Dalam tempoh 16 hari selepas pendaratan pertama mereka, mereka telah menawan seluruh bahagian utara Semenanjung Tanah Melayu. British dibiarkan cuba menyekat jalan utama menuju ke selatan dari Ipoh. Semasa tentera pertahanan memperlahankan Jepun secara ringkas pada Pertempuran Kampar dan di muara Sungai Perak, kemaraan Jepun di sepanjang jalan utama, diikuti dengan pengeboman dan pencerobohan bawaan air, memaksa British berundur lebih jauh ke selatan.[93][94]

 
Infantri Sikh Tentera India berkhidmat bersama-sama tentera Empayar British semasa pertempuran sengit menentang Tentera Empayar Jepun (IJA) di Kampar, Templat:Sekitar

Jepun menduduki seluruh Tanah Melayu dan Singapura. Tokugawa Yoshichika, keturunan puak Tokugawa yang nenek moyangnya adalah shōgun yang memerintah Jepun dari abad ke-16 hingga ke-19, mencadangkan rancangan pembaharuan. Di bawah termanya, lima kerajaan Johor, Terengganu, Kelantan, Kedah-Pulau Pinang, dan Perlis akan dipulihkan dan dipersekutukan. Johor would control Perak, Selangor, Negeri Sembilan, and Malacca. Kawasan seluas 800 batu persegi (2,100 km2) di selatan Johor akan dimasukkan ke dalam Singapura untuk tujuan pertahanan.[95]

Dalam konteks perikatan ketenteraan antara Jepun dan Thailand dan penyertaan bersama mereka dalam kempen Burma menentang tentera Berikat, pada tahun 1943 Empayar Jepun memulihkan kepada Thailand bekas negeri anak sungai Melayu Kedah, Kelantan, Perlis, dan Terengganu, yang telah telah diserahkan oleh Siam yang kemudiannya dinamakan kepada British di bawah perjanjian 1909. Wilayah-wilayah ini kemudiannya ditadbir sebagai Empat Negeri Melayu Thailand (Bahasa Thai: สี่รัฐมาลัย), dengan tentera Jepun mengekalkan kehadiran yang berterusan.[96][97] Perak menderita di bawah kawalan tentera yang keras, pergerakan terhad, dan pengawasan ketat sepanjang pendudukan Jepun dan sehingga 1945.[16][98] Akhbar di Tanah Melayu yang diduduki, termasuk akhbar era pendudukan berbahasa Inggeris The Perak Times, sepenuhnya di bawah kawalan Agensi Berita Dōmei (Dōmei Tsushin), menerbitkan propaganda perang berkaitan Jepun. Agensi Berita Dōmei juga mencetak akhbar dalam bahasa Melayu, Tamil, Cina, dan Jepun.[99]

Orang Asli asli tinggal di pedalaman semasa pendudukan. Sebahagian besar komuniti mereka berkawan dengan gerila Parti Komunis Malaya, yang melindungi mereka daripada orang luar sebagai balasan untuk maklumat tentang Jepun dan bekalan makanan mereka.[100] Penentangan kuat datang terutamanya daripada masyarakat etnik Cina, sesetengah orang Melayu lebih suka bekerjasama dengan Jepun melalui gerakan Kesatuan Melayu Muda (KMM) untuk kemerdekaan Tanah Melayu. Tetapi sokongan orang Melayu juga berkurangan dengan layanan Jepun yang semakin keras terhadap orang awam semasa pendudukan.[101] Dua pertubuhan gerila Cina beroperasi di Perak di utara Tanah Melayu. Satu, Tentera Anti-Jepun Cina Luar Negara (OCAJA), telah bersekutu dengan Kuomintang. Satu lagi, Tentera Anti-Jepun Rakyat Malaya (MPAJA), berkait rapat dengan Parti Komunis China. Walaupun kedua-duanya menentang Jepun, terdapat pertembungan antara kedua-dua kumpulan.[102]

Sybil Kathigasu, seorang jururawat Eurasia dan anggota penentangan Perak, telah diseksa selepas polis tentera Jepun Kenpeitai menemui set radio gelombang pendek rahsia di rumahnya.[103][104] John Davis, seorang pegawai komando British Force 136, sebahagian daripada Eksekutif Operasi Khas (SOE), melatih gerila tempatan sebelum pencerobohan Jepun di Sekolah Latihan Khas 101 di Singapura, di mana dia mencari rekrut Cina untuk pasukan komando mereka.[105] Di bawah nama kod Operasi Gustavus, Davis dan lima ejen China mendarat di pantai Perak di utara Pulau Pangkor pada 24 Mei 1943. Mereka menubuhkan kem pangkalan di Bukit Segari, dari mana mereka berpindah ke dataran untuk menubuhkan rangkaian perisikan di negeri.[105] Pada September 1943, mereka bertemu dan bersetuju untuk bekerjasama dengan MPAJA, yang kemudiannya memberikan sokongan dan tenaga kerja Force 136. Rangkaian perisikan pertama ini runtuh, bagaimanapun, apabila ramai pemimpinnya, termasuk Lim Bo Seng, telah ditangkap, diseksa dan dibunuh oleh Kenpeitai Jepun pada Jun 1944.[105] Pada 16 Disember 1944, rangkaian perisikan kedua, yang terdiri daripada lima ejen SOE Melayu dan dua pegawai perhubungan British, Mejar Peter G. Dobree dan Kapten Clifford, telah dipayung terjun ke Padang Cermin, berhampiran Empangan Tasik Temenggor di Hulu Perak di bawah nama kod Operation Hebrides. Objektif utamanya adalah untuk menubuhkan komunikasi tanpa wayar antara Malaya dan ibu pejabat Force 136 di Kandy, British Ceylon, selepas kegagalan MPAJA berbuat demikian.[97]

Pasca-perang dan zaman kemerdekaan sunting

 
Disyaki kolaborator komunis, dipercayai terlibat dalam pembunuhan orang awam di Kuala Kangsar, di bawah kawalan semasa operasi oleh 53rd Indian Brigade (25th Indian Division), s. 1945

Walaupun Jepun menyerah kalah kepada tentera Berikat pada tahun 1945, negeri Melayu telah menjadi tidak stabil. Ini diburukkan lagi dengan kemunculan nasionalisme dan permintaan popular untuk kemerdekaan apabila Pentadbiran Tentera British mengambil alih dari 1945 hingga 1946 untuk mengekalkan keamanan dan ketenteraman, sebelum British mula memperkenalkan sistem pentadbiran baharu di bawah Malayan Union.[16] Empat buah negeri Melayu berjiran yang dipegang oleh Thailand sepanjang perang telah dikembalikan kepada British. Ini dilakukan di bawah cadangan Amerika Syarikat, menawarkan kemasukan Thailand ke Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (PBB) dan pakej bantuan besar Amerika untuk menyokong ekonominya selepas perang.[106][107] MPAJA, di bawah Parti Komunis Malaya (PKM), telah berjuang bersama-sama British menentang Jepun, dan kebanyakan ahlinya menerima anugerah pada akhir perang. Bagaimanapun, dasar parti menjadi radikal di bawah kuasa Chin Peng kelahiran Perak, yang mengambil alih pentadbiran PKM berikutan kehilangan bekas pemimpin Lai Teck dengan dana parti.[108]

 
Pemimpin terkenal MLNA Lee Meng di Daerah Ipoh semasa Darurat Malaya, s. 1951[109]

Di bawah kuasa Chin, MPAJA membunuh mereka yang mereka anggap sebagai rakan kerjasama Jepun semasa perang, yang kebanyakannya orang Melayu. Ini mencetuskan konflik perkauman dan tindakan balas orang Melayu. Skuad pembunuh juga telah dihantar oleh PKM untuk membunuh pemilik ladang Eropah di Perak, dan pemimpin Kuomintang di Johor. Pengisytiharan darurat oleh kerajaan Malaya pada 18 Jun 1948 menandakan bermulanya Darurat Malaya.[108][110] Perak dan Johor menjadi kubu utama gerakan komunis. Pada peringkat awal tindakan mereka tidak diselaraskan, dan pasukan keselamatan dapat menentang mereka.[111][112] Terdahulu pada tahun 1947, ketua Jabatan Siasatan Jenayah Perak, H. J. Barnard, telah berunding dengan pemimpin OCAJA yang dipengaruhi Kuomintang, Leong Yew Koh. Ini menyebabkan kebanyakan ahli OCAJA diserap ke dalam Konstabulari Khas negara, dan berperang menentang pengganti MPAJA, Tentera Pembebasan Kebangsaan Malaya (MNLA).[102]

 
Tuan Gerald Templer dan pembantunya, Mejar Lord Wynford, memeriksa Pengawal Rumah Lembah Kinta (KVHG), Perak, s. 1952

Lembah Kinta, salah satu kawasan perlombongan bijih timah terkaya di Tanah Melayu, menyumbang sebahagian besar daripada eksport bijih timah negara ke Amerika Syarikat. Untuk melindunginya daripada pihak komunis, pada 1 Mei 1952, Persatuan Perlombongan Timah Cina Perak telah menubuhkan Pasukan Pengawal Rumah Lembah Kinta (KVHG). Selalunya digambarkan sebagai Tentera China persendirian, kebanyakan ahli Cina KVHG mempunyai hubungan dengan Kuomintang.[113][114] Ramai gerila Kuomintang diserap dari kawasan Lenggong, di mana terdapat juga ahli kongsi gelap Cina yang tujuan utamanya adalah untuk mempertahankan harta persendirian Cina terhadap komunis.[46] Sepanjang darurat pertama pihak berkuasa British dan rakan-rakan Malaya mereka berperang menentang komunis. Ini berterusan walaupun selepas pengisytiharan kemerdekaan Persekutuan Tanah Melayu, pada 31 Ogos 1957. Akibatnya, kebanyakan gerila komunis berjaya ditolak merentasi sempadan utara ke Thailand.[111]

Kerajaan sunting

Sultan Perak merupakan ketua negeri. Dibawah Perlembagaan negeri, kuasa perundangan dipunyai oleh Dewan Undangan. Dewan ini melantikkan ahli Dewan untuk membentukkan Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri Perak iaitu EXCO.

EXCO, yang diketuai oleh Menteri Besar (selaku ketua eksekutif negeri) sendiri, memegang kuasa eksekutif dan merupakan badan yang membuat dasar kerajaan negeri. Menteri Besar yang dilantik oleh Sultan adalah daripada parti politik yang memenangi kerusi yang terbanyak di dalam Dewan Undangan dan daripada seseorang berbangsa Melayu yang beragama Islam sahaja.

Krisis perlembagaan Perak sunting

Pada Februari 2009, terdapat perubahan pada kerajaan negeri berikutan beberapa ahli Dewan Undangan Negeri dari Pakatan Rakyat yang keluar parti. Sultan Perak kemudiannya membubarkan kerajaan Pakatan Rakyat dan memberi laluan kepada Barisan Nasional. Bekas Menteri Besar dari Pakatan, Ir Hj Mohammad Nizar Jamaluddin mempertikaikan kesahihan tindakan tersebut dari segi perlembagaan negeri dan mendakwa beliau masih memegang jawatan Menteri Besar.[115] Pada 18 Februari 2009, speaker Dewan Undangan Negeri Perak V Sivakumar menggantung Menteri Besar dari Barisan Nasional, Datuk Dr Zambry Abdul Kadir, bersama-sama enam ahli Exconya daripada menghadiri persidangan Dewan Undangan Negeri dengan tempoh penggantungan masing-masing selama 18 dan 12 bulan.[116] Pada 3 Mac 2009 27 Ahli Dewan Undangan Negeri dari pakatan rakyat serta speaker Dewan Undangan Negeri Perak V Sivakumar tidak dibenarkan masuk ke Dewan Undangan Negeri Perak.Selepas tidak dapat memasuki Dewan Undangan Negeri Perak,kesemua 27 ADUN(Ahli Dewan Undangan Negeri) pakatan rakyat dan speaker DUN Perak,V Sivakumar mengadakan sidang DUN di bawah pokok. Pihak DAP mendakwa bahawa Sidang DUN itu sah kerana bedasarkan peraturan, speaker Dun Perak mempunyai kuasa untuk menetapkan tempat persidangan, sedangkan BN mengatakan ia persidangan haram kerana tidak mendapat perkenan Sultan Perak. Dalam Sidang Dun, 2 usul diluluskan.

  1. Usul undi percaya kepada Dato' Seri Ir Mohd Nizar Jamaludin.
  2. Usul memohon pembubaran Dewan Undangan Negeri(DUN) Perak.

Mahkamah Tinggi Ipoh bagaimanapun telah mengeluarkan perintah melarang Speaker Dewan Undang Negeri (DUN) Perak V.Sivakumar daripada mengadakan sebarang sidang DUN yang tidak mengikut undang-undang pada 3 Mac 2009 (Bernama). Ini berdasarkan fakta/peraturan bahawa Speaker tidak mempunyai kuasa memanggil sidang DUN melainkan mendapat perkenan daripada Sultan Perak. [117]

Geografi sunting

 
Pemandangan Gunung Yong Yap dari Gunung Korbu.
 
Muara Sungai Perak di Bagan Datuk.

Perak merupakan sebuah negeri di utara Malaysia bersempadan dengan negeri Kelantan di timur, Pahang di tenggara, Selangor di selatan, Kedah dan Pulau Pinang di barat laut serta negara Thailand (wilayah-wilayah Yala dan Narathiwat) di utara. Perak juga merupakan negeri keempat terbesar di Malaysia dengan keluasan 20,976 kilometer persegi iaitu merangkumi 6.4 peratus dari keluasan Malaysia.

Topografi Perak terdiri daripada beberapa sistem banjaran gunung, di mana yang terutama adalah Banjaran Titiwangsa di timur dan Banjaran Bintang di utara. Kedua-dua banjaran ini menganjur dari selatan Thailand. Banjaran Titiwangsa merupakan banjaran yang terpanjang di Malaysia dan ia bertindak sebagai sempadan semulajadi antara negeri tersebut dengan negeri-negeri Kelantan dan Pahang, iaitu dari Taman Negeri Royal Belum, Hulu Perak di utara hingga ke Tanjung Malim, Muallim di selatan. Di banjaran tersebut juga terletaknya beberapa buah gunung tertinggi di Perak seperti Gunung Korbu, Gunung Yong Belar, Gunung Gayong dan Gunung Yong Yap. Gunung Korbu merupakan puncak tertinggi di Perak dan keseluruhan Banjaran Titiwangsa dengan ketinggian 2,183 meter. Banjaran Bintang pula menganjur dari Yala di selatan Thailand hingga ke Beruas di daerah Manjung. Di bahagian tengah negeri terbentang sebuah banjaran kecil iaitu Banjaran Keledang yang menganjur dari Sungai Siput ke Belanja.

Sungai Perak merupakan sungai terpanjang di negeri ini. Dianggarkan terdapat sebanyak 1,658 batang sungai dan 52 buah pulau di seluruh negeri Perak.[118]

Pembahagian pentadbiran sunting

 
12 daerah dan 81 mukim dalam negeri Perak.

Negeri Perak dibahagikan kepada 12 daerah dan 81 mukim.

No Daerah Ibu Daerah Keluasan[119] Bil mukim
1 Bagan Datuk Bagan Datuk 950 4
2 Batang Padang Tapah 1,794 4
3 Hilir Perak Teluk Intan 792 5
4 Hulu Perak Gerik 6,582 10
5 Kampar Kampar 670 2
6 Kerian Parit Buntar 901 8
7 Kinta Batu Gajah 1,305 5
8 Kuala Kangsar Kuala Kangsar 2,550 9
9 Larut, Matang dan Selama Taiping 2,047 14
10 Manjung Seri Manjung 1,168 5
11 Muallim Tanjung Malim 934 3
12 Perak Tengah Seri Iskandar 1,282 12

Selama ialah sebuah mukim berautonomi (daerah kecil) di bawah Larut, Matang dan Selama. Kebanyakan daerah dan mukim mempunyai kerajaan tempatan tunggal, kecuali Hulu Perak dan Kinta, masing-masing dibahagikan kepada tiga (Gerik, Lenggong dan Pengkalan Hulu), dan dua (Batu Gajah dan Ipoh) majlis tempatan. Bagan Datuk kekal di bawah bidang kuasa majlis Teluk Intan.

Demografi sunting

Sejarah kependudukan
TahunPend.±%
19701,569,139—    
19801,743,655+11.1%
19911,877,471+7.7%
20001,973,368+5.1%
20102,299,582+16.5%
20202,496,041+8.5%
Sumber:[120]
Komposisi bangsa di Perak - Bancian 2020[120]
Bangsa Peratus
Melayu
  
54.7%
Bumiputera lain
  
3%
Cina
  
25.8%
India
  
10.8%
Lain-lain
  
0.4%
Tidak diketahui
  
5.3%

Pada tahun 2020, penduduk negeri Perak dianggarkan seramai 2,496,041 dengan kadar pertumbuhan 0.8 peratus. 94.7 peratus dari jumlah penduduk merupakan warganegara Malaysia. Perak juga mempunyai kepadatan penduduk dengan 118 orang perkilometer persegi.[120]

Berikut merupakan kumpulan bangsa dalam kalangan penduduk;

Kewarganegaraan Bangsa Jumlah (%)
Warganegara Melayu 1,364,764 54.7
Bumiputera lain 74,888 3.0
Cina 643,627 25.8
India 270,809 10.8
Lain-lain 10,749 0.4
Bukan warganegara N/A 131,204 5.3

Lebih separuh penduduk berbangsa Melayu iaitu 54.7 peratus dari jumlah penduduk. Bangsa Cina merupakan kumpulan bangsa kedua terbesar di negeri ini dengan 25.8 peratus diikuti bangsa India dengan 10.8 peratus. Penempatan penduduk berbangsa Cina dan India kebanyakannya tertumpu di kawasan bandar manakala penempatan penduduk berbangsa Melayu tertumpu di kawasan bandar dan kampung.

Terdapat beberapa suku Melayu di negeri Perak seperti Jawa, Banjar, Minang, Mandailing, Aceh, Rawa dan Pattani. Negeri Perak juga mempunyai penduduk bersuku Banjar paling ramai di Malaysia yang tertumpu di daerah Kerian.[121] Kebanyakan penduduk bersuku Jawa, Bengkulu dan Minang tertumpu di bahagian selatan negeri Perak. Penduduk bersuku Mandailing dan Rawa pula tertumpu di bahagian timur negeri Perak. Di utara negeri terdapat komuniti penduduk bersuku Pattani manakala di bahagian barat terdapat beberapa komuniti penduduk berketurunan Acheh.

Terdapat juga beberapa komuniti orang asli di hulu, tengah dan selatan Perak. Pada tahun 2020, Dianggarkan seramai 60,565 orang asli yang tinggal di serata negeri Perak terdiri daripada kumpulan Senoi, Melayu Proto dan Negrito. Kumpulan Senoi merupakan kumpulan majoriti di negeri ini dengan seramai 57,120 orang. Majoriti orang asli di negeri ini beretnik Semai iaitu seramai 35,453 orang. Antara etnik majoriti yang lain ialah etnik Temiar seramai 21,451 orang dan etnik Jahai seramai 2,205 orang. Terdapat juga beberapa komuniti etnik yang kecil iaitu etnik Jah Hut, Jakun, Semelai, Temuan, Kintak dan Lanoh yang seramai dalam lingkungan 100 hingga 300 orang serta beberapa etnik lain yang lebih kecil seperti Mahmeri, Semoq Beri, Orang Kuala, Kensiu dan Mendriq yang seramai dalam lingkungan beberapa puluhan orang. Hanya enam orang sahaja beretnik Bateq dan seorang beretnik Che Wong dan orang Seletar.[122]

Orang Asli beretnik Senoi dan Melayu Proto kebanyakannya tinggal di tengah dan selatan Perak terutamanya etnik Semai dan Temiar. Orang asli yang beretnik Negrito pula kebanyakannya tinggal di bahagian pedalaman di kawasan Hulu Perak terutamanya etnik Jahai, Lanoh dan Kintak.[123]

Agama sunting

Agama di Perak - Bancian 2020[120]
Agama Peratus
Islam
  
57.9%
Buddha
  
24.2%
Hindu
  
9.7%
Kristian
  
3.0%
Lain-lain
  
1.3%
Tiada agama
  
1.3%
Tidak diketahui
  
2.7%
 
Masjid Ubudiah, Kuala Kangsar

Majoriti penduduk negeri Perak beragama Islam iaitu 1,444,033 orang atau 57.9 peratus dari jumlah penduduk diikuti agama Buddha dan Hindu. Penduduk beragama Islam di negeri Perak mengamalkan fahaman Ahli Sunah Waljamaah dan bermazhab Syafie. Majoriti penduduk beragama Islam di negeri ini terdiri daripada penduduk berbangsa Melayu. Penganut agama Buddha, Hindu dan Kristian di negeri ini pula terdiri daripada penduduk berbangsa Cina, India dan bangsa minoriti yang lain.

Berikut merupakan jumlah penduduk mengikut agama di negeri Perak;[120]

Agama Jumlah (%)
Islam 1,444,033 57.9
Buddha 602,911 24.2
Hindu 241,838 9.7
Kristian 75,586 3.0
Lain-lain 31,269 1.3
Tiada agama 32,715 1.3
Tidak diketahui 67,689 2.7

Ekonomi dan kebudayaan sunting

Suatu ketika dahulu, persembahan Wayang Kulit Kelantan (atau Wayang Kulit Siam) pernah bertapak di negeri Perak. Walau bagaimanapun, teater tradisional ini telah lama lenyap dari bumi Perak.

Sejak sejarah dikuasai oleh perlombongan timah dan getah, Perak mengalami kesulitan yang amat teruk dengan kemerosotan kedua-dua industri tersebut. Tindakan telah diambil baru-baru ini untuk mengubah ekonomi negeri Perak kepada sebuah ekonomi berdasarkan perindustrian dan pengilangan.

Negeri bersebelahan sunting

Rujukan sunting

  1. ^ "Perak @ a Glance". Jabatan Perangkaan, Malaysia. Dicapai pada 8 Oktober 2019.
  2. ^ "Penemuan Utama Banci Penduduk dan Perumahan Malaysia 2020". Jabatan Perangkaan, Malaysia. Dicapai pada Februari 2022. Check date values in: |access-date= (bantuan)
  3. ^ a b c d Tang Ruxyn (26 April 2017). "The Stories And Facts Behind How The 13 States Of Malaysia Got Their Names". Says.com. Diarkibkan daripada yang asal pada 13 January 2018. Dicapai pada 8 September 2019.
  4. ^ a b c "Dokumen Gazetir (Perak Darul Ridzuan – Sejarah)" [Gazette Document (Perak Darul Ridzuan - History)]. Geographical Names Database of Malaysia. Diarkibkan daripada yang asal pada 9 September 2019. Dicapai pada 9 September 2019.
  5. ^ Richard Beck (1909). The Nature of Ore Deposits. Hill Publishing Company. m/s. 634–.
  6. ^ a b c "Origin of Place Names – Perak". National Library of Malaysia. 2000. Diarkibkan daripada yang asal pada 9 May 2012. Dicapai pada 8 September 2019.
  7. ^ "The History of Perak". Perak Tourism. 14 November 2014. Diarkibkan daripada yang asal pada 8 September 2019. Dicapai pada 8 September 2019.
  8. ^ George Bryan Souza; Jeffrey Scott Turley (20 November 2015). The Boxer Codex: Transcription and Translation of an Illustrated Late Sixteenth-Century Spanish Manuscript Concerning the Geography, History and Ethnography of the Pacific, South-east and East Asia. BRILL. m/s. 475–. ISBN 978-90-04-30154-2.
  9. ^ a b c "Sejarah Ringkas". perak.gov.my. Dicapai pada 30 April 2022. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah, nama ":0" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
  10. ^ Bagyo Prasetyo; Retno Handini (2001). Sangiran: Man, Culture, and Environment in Pleistocene Times. Yayasan Obor Indonesia. m/s. 189–. GGKEY:FYGSB5XXWPX.
  11. ^ Sanz, Nuria (27 October 2014). Human origin sites and the World Heritage Convention in Asia. UNESCO. m/s. 212–. ISBN 978-92-3-100043-0.
  12. ^ a b Rosli Saad (2016). Geophysical Studies Of Bukit Bunuh Meteorite Crater Evidence (Penerbit USM). Penerbit USM. m/s. 25–. ISBN 978-967-461-004-3.
  13. ^ Zuraina Majid (2005). The Perak man and other prehistoric skeletons of Malaysia. Penerbit Universiti Sains Malaysia. ISBN 978-983-3391-12-7.
     • Stephen Oppenheimer (1 March 2012). Out of Eden: The Peopling of the World. Little, Brown Book Group. m/s. 115–. ISBN 978-1-78033-753-1.
     • Vicki Cummings; Peter Jordan; Marek Zvelebil (2014). The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-gatherers. Oxford University Press. m/s. 348–. ISBN 978-0-19-955122-4.
  14. ^ "Prehistoric find in Perak cave". The Star. 21 July 2005. Dicapai pada 15 September 2019.
  15. ^ Abu Talib Ahmad (10 October 2014). Museums, History and Culture in Malaysia. NUS Press. m/s. 59–. ISBN 978-9971-69-819-5.
  16. ^ a b c d e f "Brief History of Perak State". Government of Perak. Diarkibkan daripada yang asal pada 7 September 2019. Dicapai pada 7 September 2019.
  17. ^ "axe | British Museum". The British Museum.
  18. ^ Noel Hidalgo Tan; Stephen Chia (2011). "Current Research on Rock Art at Gua Tambun, Perak, Malaysia". Centre for Global Archaeological Research, Universiti Sains Malaysia, Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association. 17 (2): 93–108 (1–16). Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 10 October 2019 – melalui University of Washington Libraries.
  19. ^ Dominik Bonatz; Andreas Reinecke; Mai Lin Tjoa-Bonatz (1 January 2012). Crossing Borders: Selected Papers from the 13th International Conference of the European Association of Southeast Asian Archaeologists. NUS Press. m/s. 181–. ISBN 978-9971-69-642-9.
  20. ^ Christina Koh (4 December 2006). "Gua Tambun rediscovered". The Star. Dicapai pada 16 September 2019.
  21. ^ Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. The Branch. 1936.
  22. ^ Monographs on Malay Subjects. 1941.
  23. ^ Mazwin Nik Anis (8 February 2005). "Lost city is 'not Kota Gelanggi'". The Star. Diarkibkan daripada yang asal pada 14 January 2018. Dicapai pada 10 October 2019.
  24. ^ Richard James Wilkinson; Cuthbert Woodville Harrison (1908). "Events Prior to British Ascendancy ...: Notes on Perak History ..." Harvard University. J. Russell at the F.M.S. gov't press, Internet Archive. m/s. 59. Dicapai pada 16 September 2019.
  25. ^ Khoo Kay Kim (1986). "The Perak Sultanate: Ancient and Modern". Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. 59 (1): 1–26. JSTOR 41493032.
  26. ^ a b c d e Commercial Relations of the United States with Foreign Countries During the Years ... U.S. Government Printing Office. 1904. m/s. 486–488.
  27. ^ a b c d e f g h Alan Teh Leam Seng (8 July 2018). "The story behind Malaysia's second oldest sultanate uncovered". New Straits Times. Dicapai pada 7 September 2019.
  28. ^ "Senarai Sultan Perak" [List of Sultans of Perak]. The Administration Office of His Majesty the Sultan of Perak. Diarkibkan daripada yang asal pada 7 September 2019. Dicapai pada 7 September 2019.
  29. ^ a b c "Tok Temong (Keramat Tok Temong)". The Administration Office of His Majesty the Sultan of Perak. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 October 2019. Dicapai pada 15 October 2019.
  30. ^ Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. 1986.
  31. ^ Paulo Jorge de Sousa Pinto (2012). The Portuguese and the Straits of Melaka, 1575-1619: Power, Trade, and Diplomacy. NUS Press. ISBN 978-967-9948-51-6.
  32. ^ Mohamad Rashidi Pakri; Nik Haslinda Nik Hussain (2017). Klian Intan: Perlombongan Bijih Timah dan Perkembangan Sosioekonomi (Penerbit USM) [Klian Intan: Tin Mining and Socio-Economic Development (USM Publisher)]. Penerbit USM. m/s. 35–. ISBN 978-967-461-134-7.
  33. ^ a b c d e f g Barbara Watson Andaya (11 November 1982). History Of Malaysia. Macmillan International Higher Education. m/s. 61–117. ISBN 978-1-349-16927-6.[pautan mati kekal]
  34. ^ The Asiatic Journal and Monthly Register for British and Foreign India, China, and Australia. Parbury, Allen, and Company. 1841. m/s. 152–.
  35. ^ a b Charles Otto Blagden (1925). British Malaya, 1824-67. Methodist Publishing House.
  36. ^ a b c d e Duncan Stearn (25 March 2019). Slices of Thai History: From the curious & controversial to the heroic & hardy. Proglen Trading Co., Ltd. m/s. 56–. ISBN 978-616-456-012-3.
  37. ^ a b Om Prakash (28 June 1998). European Commercial Enterprise in Pre-Colonial India. Cambridge University Press. m/s. 235–. ISBN 978-0-521-25758-9.
  38. ^ Ali Hasymy (1977). 59 [i.e. Limapuluh sembilan] tahun Aceh merdeka di bawah pemerintahan ratu [59 [i.e. Fifty nine] years of Aceh independence under the rule of queen] (dalam bahasa Indonesia). Bulan Bintang.
  39. ^ Sher Banu. A Latiff Khan (27 April 2018). Sovereign Women in a Muslim Kingdom. Flipside Digital Content Company Inc. m/s. 106–. ISBN 978-981-325-005-5.
  40. ^ a b c d e "Kota Belanda, Pulau Pangkor". National Archives of Malaysia. Diarkibkan daripada yang asal pada 11 February 2015. Dicapai pada 12 September 2019.
  41. ^ Sher Banu. A Latiff Khan (2009). "Rule Behind the Silk Curtain: The Sultanahs of Aceh 1641-1699" (PDF). Centre for Editing Lives and Letters (Cell) Queen Mary University of London. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 12 September 2019. Dicapai pada 12 September 2019 – melalui CORE.
  42. ^ Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. The Branch. 1936.
  43. ^ "Sultan Muzaffar Shah III Of Perak Signed The Treaty Of Dutch Monopoly Over Trading Of Tin In Perak". National Archives of Malaysia. 25 June 1747. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 September 2019. Dicapai pada 15 September 2019.
  44. ^ Andaya, Barbara Watson (1982). A History of Malaysia (dalam bahasa Inggeris). New York: St. Martin's Press. m/s. 87–88. ISBN 978-0-312-38120-2.
  45. ^ a b Joachim Schliesinger (5 September 2017). Traditional Slavery in Southeast Asia and Beyond. Booksmango. m/s. 186–. ISBN 978-1-64153-020-0.
  46. ^ a b c d e f g Khoo Salma Nasution; Abdur-Razzaq Lubis (2005). Kinta Valley: Pioneering Malaysia's Modern Development. Areca Books. m/s. 5, 225, 228 and 310. ISBN 978-983-42113-0-1.
  47. ^ Khoo Kay Kim (1972). The Western Malay States, 1850-1873: the effects of commercial development on Malay politics. Oxford University Press. m/s. 39–.
  48. ^ Vincent Todd Harlow (1964). The founding of the Second British Empire, 1763-1793. Longmans.
     • Cheah Boon Kheng (2007). New Perspectives and Research on Malaysian History: Essays on Malaysian Historiography. MBRAS. ISBN 978-967-9948-40-0.
     • Frédéric Durand; Richard Curtis (28 February 2014). Maps of Malaysia and Borneo: Discovery, Statehood and Progress. Editions Didier Millet. m/s. 52–. ISBN 978-967-10617-3-2.
  49. ^ ʻUdomsombat (Lūang.) (1993). Rama III and the Siamese expedition to Kedah in 1839: the Dispatches of Luang Udomsombat. Center for Southeast Asian Studies, Monash University. m/s. 2–. ISBN 978-0-7326-0521-6.
  50. ^ a b c d L. Richmond Wheeler (19 March 2019). The Modern Malay. Taylor & Francis. m/s. 50–70. ISBN 978-0-429-60316-7.
  51. ^ Edward Balfour (1873). Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial, Industrial and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures. Printed at the Scottish & Adelphi presses. m/s. 377–.
  52. ^ a b c Kobkua Suwwannathat-pian (1999). "A Brief Moment in Time: Kedah-Siam Relations Revisited". Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. 72 (2): 65–90. JSTOR 41493393.
  53. ^ Anuar Nik Mahmud (Nik.) (1 January 1999). Sejarah perjuangan Melayu Patani, 1785-1954 [History of the Patani Malay struggle, 1785-1954]. Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia. ISBN 978-967-942-443-0.
  54. ^ Karl R. DeRouen; Paul Bellamy (2008). International Security and the United States: An Encyclopedia. Greenwood Publishing Group. m/s. 804–. ISBN 978-0-275-99255-2.
  55. ^ a b c Sharom Ahmad (1971). "Kedah-Siam Relations, 1821-1905" (PDF). m/s. 97–99. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 10 September 2019. Dicapai pada 10 September 2019 – melalui Siamese Heritage Trust.
  56. ^ The Asiatic Journal and Monthly Register for British and Foreign India, China, and Australia. Parbury, Allen, and Company. 1841. m/s. 153–.
  57. ^ a b J. G. de Casparis; Hermanus Johannes de Graaf; Joseph Kennedy; William Henry Scott (1900). Geschichte. BRILL. m/s. 137–141. ISBN 90-04-04859-6.
  58. ^ a b "The Treaty Between The States Of Selangor And Perak". National Archives of Malaysia. 11 July 1823. Diarkibkan daripada yang asal pada 15 September 2019. Dicapai pada 15 September 2019.
  59. ^ a b c Peter James Begbie; Diptendra M. Banerjee (1834). The Malayan Peninsula: Embracing Its History, Manners and Customs of the Inhabitants, Politics, Natural History, Etc. from Its Earliest Records. Vepery Mission Press. m/s. 85–.
  60. ^ a b c d Daniel George Edward Hall (1 May 1981). History of South East Asia. Macmillan International Higher Education. m/s. 554–555. ISBN 978-1-349-16521-6.
  61. ^ a b "The Surrender of Reman Occupied Districts To Perak". National Archives of Malaysia. 16 July 1909. Diarkibkan daripada yang asal pada 13 September 2019. Dicapai pada 10 September 2019.
  62. ^ a b Roger Kershaw (4 January 2002). Monarchy in South East Asia: The Faces of Tradition in Transition. Routledge. m/s. 189–. ISBN 978-1-134-66707-9.
  63. ^ Monographs on Malay Subjects. 1933.
  64. ^ Ismail Mohd. Abu Hassan; Hakimah Haji Yaacob; Khairatul Akmar Ab. Latif (2004). Introduction to Malaysian legal history. Ilmiah Publishers. ISBN 978-983-3074-23-5.
  65. ^ a b The Directory & Chronicle for China, Japan, Corea, Indo-China, Straits Settlements, Malay States, Sian, Netherlands India, Borneo, the Philippines, &c: With which are Incorporated "The China Directory" and "The Hong Kong List for the Far East" ... Hong Kong Daily Press Office. 1912. m/s. 1388–1389.
  66. ^ M Hamzah (1995). "Bab 1 (Pengenalan)" [Chapter 1 (Introduction)] (PDF). University of Malaya Students Repository. m/s. 8 [7/31]. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 16 September 2019. Dicapai pada 16 September 2019.
  67. ^ a b Derek Mackay (24 March 2005). Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Hunt for Opium. I.B.Tauris. m/s. 10–. ISBN 978-0-85771-230-1.
  68. ^ Joginder Singh Jessy (1963). History of Malaya, 1400-1959. Jointly published by the United Publishers and Peninsular Publications. m/s. 82–.
  69. ^ Harry Miller (1966). A short history of Malaysia. F.A. Praeger. m/s. 79–.
  70. ^ Virginia Thompson (1941). Thailand, the new Siam. The Macmillan company. m/s. 150–. ISBN 9780598971814.
  71. ^ "Signing of the Anglo-Dutch Treaty (Treaty of London) of 1824 [17 March 1824]". National Library Board, Singapore. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 September 2019. Dicapai pada 16 September 2019.
  72. ^ a b "British-Siam Negotiation". National Archives of Malaysia. 31 July 1825. Diarkibkan daripada yang asal pada 13 September 2019. Dicapai pada 10 September 2019.
  73. ^ a b "Selangor-English Peace And Friendship Treaty". National Archives of Malaysia. 20 August 1825. Diarkibkan daripada yang asal pada 10 September 2019. Dicapai pada 10 September 2019.
  74. ^ Daniel George Edward Hall (1974). Henry Burney: A Political Biography. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-713583-9.
  75. ^ Thongchai Winichakul (1997). Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation. University of Hawaii Press. m/s. 62–. ISBN 978-0-8248-1974-3.
  76. ^ Khoo Kay Kim (1983). "Succession to the Perak Sultanate". Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. 56 (2): 7–29. JSTOR 41492955.
  77. ^ Mervyn Llewelyn Wynne (2000). Triad Societies: Western Accounts of the History, Sociology and Linguistics of Chinese Secret Societies. Taylor & Francis. m/s. 282–. ISBN 978-0-415-24397-1.
  78. ^ Simon Groenveld; Michael Joseph Wintle; Anglo-Dutch Historical Conference (1992). State and Trade: Government and the Economy in Britain and the Netherlands Since the Middle Ages; [papers Delivered to the Tenth Anglo-Dutch Historical Conference, Nijmegen, 1988]. Walburg Press. m/s. 117–. ISBN 978-90-6011-794-1.
  79. ^ Arthur Cotterell (4 August 2011). Western Power in Asia: Its Slow Rise and Swift Fall, 1415 - 1999. John Wiley & Sons. m/s. 383–. ISBN 978-1-118-16999-5.
  80. ^ a b c "Raja Abdullah's Letter To The English Governor". National Library Board, Singapore. 30 December 1873. Diarkibkan daripada yang asal pada 13 September 2019. Dicapai pada 13 September 2019.
  81. ^ a b c "Pangkor Treaty is Signed [20 January 1874]". National Library Board, Singapore. Diarkibkan daripada yang asal pada 13 September 2019. Dicapai pada 13 September 2019.
  82. ^ Anthony Webster (31 December 1998). Gentleman Capitalists: British Imperialism in Southeast Asia, 1770-1890. I.B.Tauris. m/s. 182–. ISBN 978-1-86064-171-8.
  83. ^ "The First Federated Malay States Durbar Meeting, Kuala Kangsar, July 1897". National Archives of Malaysia. 31 July 1825. Diarkibkan daripada yang asal pada 13 September 2019. Dicapai pada 10 September 2019.
  84. ^ Alan Teh Leam Seng (1 July 2018). "Conference of Rulers: How it all started". New Straits Times. Dicapai pada 13 September 2019.
  85. ^ "J.W.W. Birch, The Resident Of Perak Was Killed". National Archives of Malaysia. 2 November 1875. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 September 2019. Dicapai pada 16 September 2019.
  86. ^ Deryck Scarr (2000). Seychelles Since 1770: History of a Slave and Post-slavery Society. C. Hurst & Co. Publishers. m/s. 106–. ISBN 978-1-85065-363-9.
  87. ^ Julien Durup (11 July 2010). "The Innocent Sultan of Perak in the Seychelles". Seychelles Weekly. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 September 2019. Dicapai pada 16 September 2019.
  88. ^ a b Cheah Boon Kheng (1991). "Letters From Exile — Correspondence of Sultan Abdullah of Perak from Seychelles and Mauritius, 1877—1891". Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. 64 (1): 33–74. JSTOR 41493172.
  89. ^ "Pardon Application Documents Sultan Abdullah, Perak". National Archives of Malaysia. 31 July 1825. Diarkibkan daripada yang asal pada 6 February 2019. Dicapai pada 10 September 2019.
  90. ^ Emily Sadka (1954). "The Journal of Sir Hugh Low, Perak, 1877". Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society. 27 (4): 1–108. JSTOR 24249161.
  91. ^ a b Susan M. Martin (2004). The Up Saga. NIAS Press. m/s. 26–. ISBN 978-87-91114-51-9.
  92. ^ a b Azrai Abdullah; Izdihar Baharin; Rizal Yaakop (2012). "The Transformation of Perak's Political and Economic Structure in the British Colonial Period in Malaya (1874-1957)" (PDF). Malaysian Journal of History, Politics & Strategy, School of History, Politics & Strategy. 39 (2): 63–72. ISSN 2180-0251. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 17 September 2019 – melalui Universiti Kebangsaan Malaysia.
  93. ^ a b c d e f Joseph Kennedy (18 June 1987). British Civilians and the Japanese War in Malaya and Singapore, 1941-45. Palgrave Macmillan UK. m/s. 26–28. ISBN 978-1-349-08691-7.
  94. ^ Japanese Land Operations (from Japanese Sources), December 8, 1941, to June 8, 1942. Military Intelligence Service, War Department. 1942. m/s. 31–.
  95. ^ Yōji Akashi; Mako Yoshimura (1 December 2008). New Perspectives on the Japanese Occupation in Malaya and Singapore, 1941-1945. NUS Press. m/s. 43–. ISBN 978-9971-69-299-5.
  96. ^ United States. Army Service Forces (1944). Civil Affairs Handbook: Japan. Headquarters, Army Service Forces. m/s. 3–.
  97. ^ a b Paul H. Kratoska (1998). The Japanese Occupation of Malaya: A Social and Economic History. C. Hurst & Co. Publishers. m/s. 85–299. ISBN 978-1-85065-284-7.
  98. ^ Hong Kuan Yap (1957). Perak Under the Japanese, 1942-1945. University of Malaya, Singapore.
  99. ^ Annabel Teh Gallop (13 May 2016). "The Perak Times: a rare Japanese-occupation newspaper from Malaya". British Library. Diarkibkan daripada yang asal pada 20 September 2019. Dicapai pada 20 September 2019.
  100. ^ Christopher R. Duncan (2008). Civilizing the Margins: Southeast Asian Government Policies for the Development of Minorities. NUS Press. m/s. 27–. ISBN 978-9971-69-418-0.
  101. ^ Paul Morris; Naoko Shimazu; Edward Vickers (26 March 2014). Imagining Japan in Post-war East Asia: Identity Politics, Schooling and Popular Culture. Routledge. m/s. 200–. ISBN 978-1-134-68490-8.
  102. ^ a b Paul H. Kratoska (30 April 2018). The Japanese Occupation of Malaya and Singapore, 1941-45: A Social and Economic History. NUS Press. m/s. 299–. ISBN 978-9971-69-638-2.
  103. ^ Veena Babulal (22 October 2017). "Forgotten Perak town was backdrop of Sybil Kathigasu's heroism". New Straits Times. Dicapai pada 2 October 2019.
  104. ^ John Bunyan (14 July 2018). "Memories of resistance fighter Sybil Kathigasu live on". The Malay Mail. Diarkibkan daripada yang asal pada 2 October 2019. Dicapai pada 2 October 2019.
  105. ^ a b c Alex Chow (1 August 2014). "Force 136 (Operation Gustavus in Malaya)". National Library Board, Singapore. Diarkibkan daripada yang asal pada 2 October 2019. Dicapai pada 2 October 2019.
  106. ^ Likhit Dhiravegin (1974). Siam and Colonialism, 1855-1909: An Analysis of Diplomatic Relations. Thai Watana Panich.
  107. ^ Thak Chaloemtiarana (2007). Thailand: The Politics of Despotic Paternalism. SEAP Publications. m/s. 20–. ISBN 978-0-87727-742-2.
  108. ^ a b Edward R. Kantowicz (2000). Coming Apart, Coming Together. Wm. B. Eerdmans Publishing. m/s. 111–. ISBN 978-0-8028-4456-9.
  109. ^ Ronnie Tan (9 April 2018). "Hunting Down the Malayan Mata Hari". National Library Board, Singapore. Diarkibkan daripada yang asal pada 4 May 2018. Dicapai pada 2 October 2019.
  110. ^ "Emergency Brought by Communist". National Archives of Malaysia. Diarkibkan daripada yang asal pada 1 January 2019. Dicapai pada 1 October 2019.
  111. ^ a b M. Ladd Thomas (1977). "The Malayan Communist Insurgency". Asian Affairs: An American Review. 4 (5): 306–316. doi:10.1080/00927678.1977.10554134. JSTOR 30171520.
  112. ^ Guan Heng Tan (2008). 100 Inspiring Rafflesians, 1823-2003. World Scientific. m/s. 2–. ISBN 978-981-277-892-5.
  113. ^ Leon Comber (2012). "The Malayan Emergency: General Templer and the Kinta Valley Home Guard, 1952—1954". Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. 85 (1): 45–62. JSTOR 24894129.
  114. ^ Leon Comber (2014). "General Sir Gerald Templer, the MCA, and the Kinta Valley Home Guard (1952–54)". General Sir Gerald Templer, the MCA, and the Kinta Valley Home Guard (1952–54). In Templer and the Road to Malayan Independence: The Man and His Time. 85. ISEAS–Yusof Ishak Institute. m/s. 118–138. ISBN 9789814620116.
  115. ^ NST Newsdesk (February 5, 2009). "PERAK IN CRISIS: Nizar joins Ningkan as the defiant ones". New Straits Times. Dicapai pada 2009-02-05.
  116. ^ "Perak Speaker suspends entire exco". The Malaysian Insider. February 18, 2009. Diarkibkan daripada yang asal pada 2009-02-21. Dicapai pada 2009-02-18.
  117. ^ Perak: Mahkamah Keluar Perintah Larang Sidang DUN Tidak Sah.
  118. ^ "Dokumen Gazetir Perak Darul Ridzuan". Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia. Dicapai pada 2022-05-01.
  119. ^ "My Local Stats Perak 2020" (PDF). Jabatan Perangkaan Malaysia. m/s. 55. Dicapai pada 1 Mei 2022.
  120. ^ a b c d e "PENEMUAN UTAMA BANCI PENDUDUK DAN PERUMAHAN MALAYSIA 2020". Jabatan Perangkaan Malaysia. m/s. 57. Dicapai pada 7 Jun 2022.
  121. ^ Megat, Suhaila (7 Disember 2020). "Etnik Banjar di Perak". The Malaya Post. Dicapai pada 8 Jun 2022.
  122. ^ "Taburan etnik orang asli mengikut etnik sub-etnik mengikut negeri". Jabatan Kemajuan Orang Asli. Dicapai pada 9 Jun 2022.
  123. ^ "Suku kaum". Jabatan Kemajuan Orang Asli. Dicapai pada 9 Jun 2022.

Lihat juga sunting

Pautan luar sunting